Марий

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Перейти к навигации Перейти к поиску
Марий тӱшкале тисте
Марий
Калыкчот: 600 тӱжем наре
Кушто ила: Россий:

Марий Эл
Пошкырт Эл
Суас Эл
Виче вел

Йылме: Марий, Курык марий, руш да моло.
Тын: Марий юмынйӱла, Танле тын
Родо калык-влак: Одо, Эрзя, Мокша, Мурома

Марий-влак (черемис, меря, çармăс, чирмеш) — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да Ислам кучышо еҥ-влак улыт.

Лекмаш[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Эртымгорно[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

"Черемис" мутлан келшыше мутым эн ончыч VI курымышто гот историк Иордан кучылтын. Но "имнискарис" мутым "черемис" мут дене таҥастараш йӧсырак. Кызытсе марий-влакын кугезе-влакышт V да VIII курым коклаште гот, хазар калык дене, Юлысо Булгарий дене кылым кучен. XIII ден XV курым коклаште марий-влак Шӧртньӧ Ордашке пуреныт, Озаҥ ханствыште лийыныт. Кунам руш саркалык Озаҥ ханлыкым 1552-шо ийыште сеҥеныт, марий мланде Моско Кугыжанышыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште марий-влаклан РСФСР-ыште автономийым пуеныт, 5 Теле 1936 — АССР лийын.

Ончыч марий-влак руш да суас ӱчашымаш деч Юл сер деч Вӱтла эҥерын кӱшыл ужашышкыже куржыныт. Тыште марий-влаклан шукырак эрык лийын, руш князь-влак да суас хан-влак дечат тораште. Вӱтламарий коклаште сар демократий шочын. Тудо икмыняр рушла ийсерышыште "Ветлужское черемисское княжество" семын палемдалтын. Вӱтламарий-влак тыгай мут-влакым кучалтыныт: кугуз - кугыза, да кугузвыж - кугыжаныш.

Кугуз-влак эн патыр, кугу пагалымаш сарзе кокла гыч ойырымо (сайлыме) вуйлатыше-влак лийыныт, докан. Икмыняр кугызын лӱмышт ийсерышлаште возалт кодын: Ходжа-Яралтем, Кай, Бай-Пондаш, Кельдебек, Ибраг. Нунын шкеныштын "пеҥгыдемдыме вер" (ола манаш лиеш) лийыныт: Вӱтла-Юр, Шанга да молат.

Марий калыкын тистыже[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Файл:Пеледыш пайрем 2011.jpg
Марий калыкын тистыжым Пеледыш пайремыште наҥгаят.

Марий калыкын тистыжым Марий Ушемын погынымашыштыже пеҥгыдемденыт. Марий Элын тистыж деч ойыртемалтеш. Кум тӱс гыч шога, ош тӱс чимарийын яндарлыкшым ончыкта, йошкар тӱс - илышым, шем тӱс мланде дене кылдалтеш.


Лӱмлö марий-шамыч[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Тыгеак ончо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Кылвер-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Словарь марийской мифологии

Негыз[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Ксенофонт Сануков "Кок тул коклаште". Марий Сандалык. №1 2009 ий

Важ-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]


Финн-угор полко да калык-влак
Балтофинн: вепс | весь | водь | ижора | карел (тидын кокла гыч ливвик | людик | тивер) | лив | суоми (финн) (тидын кокла гыч сумь | емь) | чудь | эсти (тидын кокла гыч сету) | нарова

Саам

Пермысе: бесермен | коми-зырян | коми-пермяк | коми-язьвин | одомарий

Юлысе: буртас | марий (тидын кокла гыч мäрӹ (меря)) | мешер | мордва (мокшо | эрзя) | мурома

Угр-влак: веҥгр | манси | хант