Олык Ипай

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Олык Ипай
Олык Ипай

Олык Ипай (Степанов Ипатий Степанович, 24 Ӱярня 191211 Кылме 1937) — марий калыкын ик эн уста почеламутчо. Тудо кугу почеламут новатор. Олык Ипай марий поэзийыш ятыр ум конден, почеламутын тӱвырам вияҥдаш чот полшен.

Олык Ипайын творчествыжым пеледалт шудӧ кӱрылтшӧ пеледыш дене таҥастараш лиеш. Почеламутчын усталык корныжо 25 ияш улмыж годым кӱрылтын. Тиде кӱчык жапыште Олык Ипай лу ойпогышым савыктен луктын. Шӱдӧ дене почеламутшо, ятыр поэмыже, ойлымаш ден очеркше савыкталтынын.

Айдемын ӱмыржым кужыт дене огыт акле, эн ончычак пашажым ончалыт: илышлан, калыклан могай пайдам конден, тӱня тӱвыра поянлыкышкына иктаж кермыч падырашым пыштен кертын але уке. Тыге ончалмеке, Олык Ипайын творческий куатшылан ӧраш гына перна.


Илышкорно да сылнымут паша[тӧрлаташ]

Олык Ипайын ачаже ÿмыржö мучко мланде пашам ыштен, чодырам руэн, смола заводышто тегытым ямдылен ужален. Но илыш садак куштылемын огыл. Изинекак орлыкым ужын кушшыжла ончыкылык поэт ен ойгым, чолга уш-акылым умылаш туналын. Ял илыш, ял пуртусын соралже шум-чоныштыжо муро кумылым ылыжтеныт. Тойметсола воктене пуртус моткоч сорале. Тораште огыл Вончо вуд йога, ужар посто гай олык шуйналт возын. Умбалнырак Умшар чодыра гужлен шога. Чонгата умбак кузымеке, Морко кундемысе кукшо курыклам ужат. Пусо ушан, чулым йоча чыла тидым йоратен, чонышкыжо пыштен. Моло семынак тудат шудо солымашке, шурно туредмашке коштеден, вийже шутымо наре тыгыде пашам ышташ ешыжлан полшен. Шочмо велысе мотор пуртус ончыкылык поэтын ушешыже келге да поро шарнымашым коден, а варажым шуко почеламутым возаш кумылым пуэн. Тидын денак кылдалтеш дыр псевдонимжат : Олык ( тиде псевдонимым тудлан С.Чавайн " тулартен " пуэн маныт ). Кандаш ияш Ипай Арын школ-интернатышке тунемаш пура. 1923 - 1927 ийлаште ты школым Чавайн вуйлатен. Тунемше-влак чучкыдын концертым, спектакльым шынденыт. Тушто Ипаят лийын, марий мурым, почеламутым куанен колыштын, шкат возкалаш точен. 1927 ийыште, школым тунем лекмекше, Олык Ипай Йошкар - Оласе педтехникумыш тунемаш пура. Тунам тушто литератур кружок виян ыштен. М. Иванов, И.Стрельников, Е.Содорон Олык Ипайын йолташыже лийыт. Нуно литератур касым эртарылыныт, шке возымыштым пырля погынен лудыныт, канашеныт. Тиде жапыштак нунын произведенийышт журнал да газетлаш савыкталтыт. 1928 ийыште " У вий " журналеш Олык Ипайын " Комсомолын мурыжо " луман первый почеламутшо лектеш. Изиш варарак " Муралтена мо вара? " почеламут савыкталтеш, тудо пеш вашке калык коклаште шарла да йоратыме мурышко савырна.Сай туналтыш рвезе авторым кумыланда, утларак возаш тарата.Туналтыш жапыште Олык Ипай почеламут дене пырля ойлымашымат сера, рушла гыч икмыняр пьесым кусара. Но поэзий тудын чумыр мурпамаштыже вигак рудо верым налеш. 1930 ийыште Олык Ипай Москваш кая. Всесоюзный государственный кинематографий институтын оператор факультетышкыже тунемаш пура. Тиде ийлаште шагал огыл возымыжо Москваште лекше " Марий ял " газетеш савыкталтеш. Редактор Максим Кузнецов ( Апшат Макси ) эре поро канашым пуэн да первый сборникым ямдылаш таратен. Тунамак Олык Ипай талантан поэт да киноартист Йыван Кыря дене палыме лиеш, нуно первый почеламут сборникыштым ямдылат "Ме ударне улына"( 1931 ий, Москва ). Олык Ипай оператор лияш шонен. Но шонымашыжым шукташ пуралтын огыл улмаш: институтым кодаш перна. Чот " близорукий " улмылан, оператор пашалан йордымыжлан лийын, поэт Йошкар-Олаш портылеш, " Рвезе коммунист " редакцийыште пашам ышта. Тудо колхоз ден заводлашке лектын коштеш, лудшо-влак ончылно выступатла. Тиде поэтын усталыкшым нолтал колташ чот полша. Тудо вашке марий калыкын йоратыме мурызышкыжо савырна. Руш переводчик-влак Олык Ипайын возымыжым кусарат да "Огонёк" журналеш, " Горьковская коммуна ", " Молодой ленинец "," Марийская правда " газетлаш печатлен луктыт. Олык Ипайын марий сылнымутыштыжо Н.Тишин семынак индустрий темым виян нолта. Тыге тудо " Индустрийын вуржо " поэмым, марий пашазе класс шочмо нерген шуко почеламутым , мурым воза. Индустрий темылан серымыж годым марий пашазын шуаралтмыжым , куатле ешышке ойыраш лийдымын ушнымыжым чын факт-влак негызеш ончыкткн кертын " Маргрэслан " кучык поэмыштыже. Индустрий нерген возымыжо ,вигак каласыман,але шукыж годым риторика сынан лийын, поэт фактым ушештарыме дене серлаген. Первый жапыште тудын возымаштыже агитаций шотан произведений-влак кугу верым налыныт. Поэт сылнымут дене сорастарен каласышаш олмеш чучкыдын лозунг-влакым рифмоватлен. Ятыр годым шек произведенийжым тудо кугурак мурызылан подражаен возен,южгунамже ен дечат " кусынлен " да содержанийым кушеч налмыжым ончыктыде коден. 1933 ий январьыште Олык Ипайым Писатель ушемын поэзий секторжым вуйлатышылан ойырат. Тунамак марий сылнымутым рушлашке кусарыме сомылым виктарыше комиссий чумыралтын, тудын радамыш Олык Ипаят пурен. 1933 ий 4 февральыште " Марийская правда " газет увертарен : " Максим горький " самолётым ыштыме пашалан полшышо комиссийын председательжылан " Марий коммуна " газет редактор М. Кузнецовым да секретарьжылан поэт Олык Ипайым сайлыме. Май мучаште МАО - со Писатель ушемын кымше конференцийже ныл кече пашам ыштен. Тиде кугу погын лумеш поэт творческий программе сынан " Мыйын мурем " почеламутым серен: " Мурем мыйын кайыже уэмше яллаш, мурем мыйын лудшо колхозник танем...Комсомол билетан поэтлан могай сай пиал комсомолын пагалыме мурызо лияш! Мемнан йукна дене йонгалтше у ял.Тыге вет, у муро йолташ? У муро, мый тыйым пашашке ужам: у йук ден йонгалтын тый тол..." Тиде стихым Олык Ипай погынымашын трибунжо гыч лудын. Конференцийыште тудым " У вий " журналын секретарьжылан, П.Карпов - Пунчерскийым отвественный редакторлан шогалтат. 1934 ий декабрьыште Марий областьысе Совет - влакын юбилей сынан - луымшо - съездышт лийын. Олык Ипай тидын лумеш серыме моктеммурышто марий сылнымутын эртыме корныжым шергал лектын, возымашкыже пытартыш жапыште савыктыме книга - влакын лумыштым пуртен:

" Марий рота " ош бандым сенен, Волгалтеш марий ял " Эрэнер ". " Телеграммыла " илыш чымен, Волгалтеш айдеме - шемер. Лушкалтеш " Чодыра завод ", Пашаште вашталтыт " Семон ден Джон ". Илыш деч муро ок код, " У сем "ден шергылтнеже яжон. " Пеледме жап "! Пеледме курым! Тужем ий ден шуэш илымет, " Йолташем ". Кумдыкеш шергылтеш " Курым муро ", Социализм паша ден пеледше " Элем "!

Олык Ипайын поэзийже тунамак руш лудшыланат икмыняр палыме лийын. 1934 ий 6 сентябрьыште А.Айзенворт " Индустрийын вуржо " поэме гыч ужашым " Молодой ленинец " газетеш савыктен: " Осеннею ночью тёмною, холодною меня родила в бане мать..." Варарак марий поэтын серымыже " Огонёк " журналеш, " Марийская правда " газетеш, моло вереат лектеден. Марий автономийын латвизымше идалыкше вашеш Олык Ипайын С.Чавайн да Шабдар Осып дене пырля возымо " Чоткар патыр мур " поэмым тунамак, 1936 ий шошым , Моско гыч лумын ужмо самырык поэт-влак Константин Симонов ден Евгений Долматовский кусареныт. Тудо ийынак, 30 июньышто , " Горьковская коммуна " краевой газет Олык Ипайын " Свадьба " почеламутшым печатлен. Тиде стих марлажат пеш сылнын йонга, рушлат моткоч устан келыштарыме. Икмыняр жап гыч, 26 августышто, марий поэтын возымыжым Горький оласе вес газет - " Ленинская смена " - савыктен. Тудыжо " Марийская песня о Сталине " маналтын. Почеламут чынак калык муро семын чоналтын , автор мурышо енжымат ончыктен. Тиде - Оршанке районысо " У вий " колхозын колхозницыже Осып Марфа. Мурышто у илышлан чот йывыртыме нерген ойлалтеш. Марий обллитын пашаенже - влак - начальник Волков ден политредактор Бажанов - тиде мурышто кугу титакым ужын шуктеныт да, содор гына вуйшиймашым возен, 2 сентябрьыште иканаште ныл верыш колтеныт: РСФСР Главлитыш, ВКП( б ) Марий обкомыш, ВЛКСМ Марий обкомыш да НКВД Марий управленийыш.Нунын шонымашышт почеш, Олык Ипайын ты почеламутшо партийым да тудын онжым шуктарымашке виктаралтын.Тыглай колхознице, маныт нуно, тыге тупела мурен кертын огыл, тыште чумыр титак Олык Ипай умбак возеш. Вуйшийымаш тыге мучашлалтын: " Считаю такое положение сугубо ненормальным и просим: • Главлиту РСФСР и цензору газеты " Ленинская смена " и Горьковскому крайлиту принять должные меры за пропуск этой песни и в дальнейшем без нашего просмотра не пропускать переводные материалы. • Маробкомом ВКП(б) и ВЛКСМ поставить вопрос о возможности пребывания Олыка Ипая в писательской организации и комсомоле. Кроме того, поставить вопрос о привличении к отвественности Олыка Ипая как сознательно творяшего подобные дела. " Шоналташ гын, могай тиде шучко иктешлымаш: " сознательно творящий подобные дела ". Волков ден Бажановын шонымышт почеш, Олык Ипай осал пашам лумынак, шоненак ыштылын, контрреволюцийым шаркален, партийым, совет властьым, Сталиным шуктарен серкален. Тыгай ен Писатель ушемыште да комсомолышто кодын куртеш мо? Тудым кок верже гычат кожен лукман! Теве кузе темленыт пусо шинчан цензор - влак. Коеш,нуно весын ужын да умылен кертдымым ужын да умылен моштеныт. Юмылан тау, чыланжак тыгай лийын огытыл. Ныл адрес дене колтымо вуйшиймаш марий цензурын шкенжын пашажым шымлен лекташ амалым пуэн. Тергымашым Горьковский крайлит ден военный цензурын краевой полкаже эртареныт. Актыште каласыме: Маробллитын пашаенже - влак " допустили ряд перегибов в своей работе и вмешиваются в дела, несвойственные цензуре ". Краевой цензурын сылнымут материалым чын аклен - висен моштымыжо Олык Ипайым ик жаплан утарен коден. Но лудыкшо эртен каен манын шонаш амал лийын огыл. Монгешла, шучко саманын шулышыжо эре утларак шижалтын. 1936 ий августышто МарНИИ директор В.А. Мухин - Савим арестоватленыт, октябрьыште МарНИИ пашаен М.Н Янтемир, Марий пединститут гыч кафедр вуйлатыше М.И. Веткин да молат тюрьмашке логалыныт. Тыгай жапыште партий ден совет властьлан турыснек ушанле улмыжым палдараш шонышо семын Олык Ипай " Сталинлан " луман кугу почеламутым воза, тудо 11 декабрьыште " Марий коммуна " газетешлектеш. Тыште геройым сай деч сай мут дене суретлыме, тудо он-шумбел, мемнан ачана, ойжо " кажне кечын шарла олаш, чодыраш, пасуш. " Вождьын тыршымыж денак кундемна республикыш савырнен. Ик тылзат ок эрте, 1937 ий 6 январьыште Йошкар - Олаште марий йылме конференций почылтеш, ик арня пашам ышта. Ипаят заседанийлашке коштеш, форумын трибунжо гыч " Сталинлан " моктеммурын ужашыжым лудын пуа. Конференций пытымым эрлашыжым, 13 январьыште, писатель погынымаш эртаралтеш. Ыштыме пашам иктешлымек, у задачым палемдат, ушемын правленийжым уэмдат: членлан С.Чавайным, Шабдар Осыпым , П.Карпов - Пунчерскийым, Н.Игнатьевым, Я.Ялкайным, кандидатлан Олык Ипайым да М.Калашниковым сайлат. Тылеч посна Ипай 1936 ий шыжым петырыме " У вий " журнал олмеш лукташ палемдыме альманахын секретарьжылан шотлалтыт. 9 мартыште ВКП( б ) обкомышто марий литературым тазандыме йодыш дене совещанийым эртарат. Тушко моло дене пырля Ипайымат ужыт. " Марийская правда " газетын редакторжо А.Кашников " Марийская песня о Сталине " стих нерген мутым луктеш. Тудо, векат, ты почеламут шотышто обллит ден крайлит коклаште могай учашымаш лиймым пален огыл. Волко ден Бажановын титаклымыштым " смехотворныйлан " шотлымо дене кумыланын, поэт вождь нерген мурым " Марийская правда " газетлан темлен улмаш, но редактор тудым савыкташ келшен огыл. Кашниковын шонымыж почеш, марий писатель-влак шке пашаштым чын аклен моштен огытыл, да пуйто Олык Ипаят тыгай чер дене орланен, Сталин нерген мурыжым утыждене саеш ужын. Марий парторганизацийыште тыгай шонымашанже ятырак лийын, да нуно " критикым " вияндымашке Лопатин, Волков да Бажанов гай ен-влакым шупшыныт. Шкештат литератур темылан кутыркалаш йоратеныт. Тидыже ВКП(б) обкомын 19-21 мартыште калыклан палдарыде эртарыме пленумыштыжо раш шижалтын. П.Андреев, А.Эльчибаев, С.Ситников, Г.Голубкин, Г.Микин да икмыняр молат писатель радамым эрыкташ, да пашам кызытак виянден колташ кулмо нерген ойленыт. Сергей Чавайнын, Шабдар Осыпын, Олык Ипайын лÿмышт эн чÿчкыдын йоҥген.

ВЛКСМ обкомын икымше секретарьже Георгий Микин, Малмыж марий, каласен: " Мухиным пытарыме дене национализм пытен манын шоныман огыл, эше Чавайн, Олык Ипай, Шабдар Осып да молат улыт. " Тудо Ипай нерген шукыракат ойлен кертеш ыле. Ветпленум почылтмо ден ончыч гына, 17 мартыште, ВЛКСМ Йошкар-Ола горкомын бюроштыжо да вара пленумыштыжо поэтым чот почкеныт, тудым комсомол гыч поктен луктыныт, обком член радам гыч кораҥденыт. Микинат тушто лийын, трибун гыч каласен: "... Налаш писатель организацийым. Ала - кöжö Олык Ипайым комсомол поэт манаш туҥалын. Тыгай лÿмым тудлан нигö пуэн огыл. Олык Ипай шке пашаж дене тушман - влаклан полшен. Олык Ипайым арален кодышаш верч комсомол организаций мом каласен кертеш? Нимомат... Молан комсомол радамыште Олык Ипай гай ÿшанле огыл ен - влак шогеныт? "

Илыш чыла шотыштат нелеммым шижын, Марий АССР писатель ушем вуйлатыше П.Карпов - Пÿнчерский 2 апрелыште ВКП(б) Йошкар-Ола горком бюролан серышым воза, кузежым - можым умылтараш да шкенжым аралаш тырша. Письмаште тыгай ойсавыртышат уло: " Олык Ипай, Калашников, Ялкайн, Эрыкан имели большую связь с Кузнецовым. Подробный анализ их ошибок едва ли нужен в этом заявлении. Ими нужно заняться, не откладывая в долгий ящик. " Да, тушманын чын тÿсшым пален налмаште юватылаш лийдымым тунам пеш сайын умыленыт. 6 майыште черетан погынымашым эртарат, тушко писатель - влак деч посна партий ден комсомол активым ÿжыт. Каҥашымаш обкомын пöлкажым вуйлатыше Кобозовын да Моско гыч толшо Новичын вÿдымышт почеш эрта. Тидын вашеш " Марий коммуна " газетеш савыктыме статьяштыже Ал.Эрыкан Олык Ипайым пыдал налаш тырша: " Тиде жапыште Шабдар Осып, П.Карпов да моло " националист " Олык Ипайым " молемдаш ", политик поэзий деч тораш пижыныт. Олык Ипайым лирик поэзийыш, пастернаковщиныш куснымекыже веле, " марий литературын онарже - влак " Ипайым " призиратленыт ", чын поэтлан шотлаш туҥалыныт. " Карповым тылеч кок арня ончычак паша гыч кораҥденыт, партий гыч луктыныт да арестоватленыт. Уке лиймекше, його еҥже гына тудым ятлыде - вурсыде туркен. Илья стрельников манын: " Эрыкан ден Олык Ипай Карпов дене пырля пашам ыштеныт ". А.Айзенворт: " Калашников Карповын книгажым моктен серен, Олык Ипай йÿэш, тидлан молымат туныкта ". Элнет Сергей: " Рвезе кадр коклаште политик паша уке, сандене класс шижмаш нÿшкемын, илыш - йÿла шотышто пужлымаш коеш. Олык Ипай мистике оян " Айдар " йомакым серен. Нович: " Молан ме Шкетанын хулиганланымыжым, политик шотышто осал ойжым чытен илена? Молан Олык Ипайын йöрдымö койышыжым чытен илена? Вет чыла тиде - тошто койыш. Мыланна тиде койыш ваштареш кучедалман. Шкетан ден Ипай йÿын коштмышт дене писатель лÿмым амыртат ". Погынымаште Ипаят ойлен, но языкым касарыме шотан ойым вучышо - влаклан тудын мутшо йöршынак келшен огыл. Обкомышто серен ямдылыме да погынымаште йÿклен пенгыдемдыме пунчалын ик пунктшо тыге йоҥген: " Собрание призывает всех членов кандидатов в МарССП немедленно приступить к разоблачению " произведений " врагов народа, также буржуазно-националистических тенденций в творчестве марийских писателей ( Чавайн, Шабдар Осып, Олык Ипай и др. )" Погынымаш деч вара вигак, манаш лиеш, поэт кечывалвел курортыш - лачак кушкыжым огына пале - канаш каен, тушечын июнь кыдалне иже пöртылын. Укеж шеҥгеч эше ик кугу мутланымаш лийын: 13 майыште писатель, литкружковец, искусство пашаеҥ да журналист-влак Марий АССР Конституцийын проектшым каҥашеныт. Обкомын кокымшо секретарьже Н.Н.Сапаевын докладшат, тудын почеш кутырымашат шке коклаште у деч у тушманым кычалаш ÿжмö шотан лийыныт. Тÿрлö ситыдымаш да йоҥылыш нерген ойлымо годым Олык Ипайынат лÿмжö мондалт кодын огыл. АМаргостеатр директор И.Ибраев каласен: " Чавайн, Шабдар Осып, Олык Ипай дене пьесым возымо шотышто договорым ыштыме ыле, но иктыжат мутшым шуктен огыл ". Поэтын курорт гыч пöртылмö жаплан марий интеллигенцийын радамже эшеат шуэмын улмаш. Ик тылзе коклаште С.Чавайн, Шабдар Осып, М.Иванов, К.Алдиар, П.Григорьев - Эмяш, самырык критик Пумар Вöдыр ( Ф.Казанцев ), Ипайын ик эн лишыл йолташыже Сидыр Епрем ( Сидорон ), радиокомитет председатель Г.Смирнов, Марий пединститут директор А.Эльчибаев рестаныш савырненыт. Умбакыже кузе илыман? Мом шоныман да ыштыман? Кöлан да молан ÿшанаш? Чыла нине йодыш вашмут деч посна кодын. Яндар чонан моло еҥ семынак, Олык Ипаят тыгай туткарыште кузе лийшашым да мом ыштышашым пален огыл. Туге гынат илыш да пашам ышташ кÿлын. 11 июльышто Писатель ушем правлений секретарь М.Калашников ден альманахын секретарьже Олык Ипай партий обкомын эн кугу секретарьже Чеслав Врублевскийлан серышым возат, лукташ туҥалшаш альманахлан лÿмым ( латкум вариантым ) темлат: " Йошкар шдыр ", " У сеҥымашке ", " Сталин тукым ", " Рвезе вий ", " Ончыко ", " Октябрь тул ", " Коммунизм куат ", " Пеледше эл "...

Писатель ушем вуйлатышылан шукерте огыл шогалтыме Василий Патраш ( В.М.Петухов ) 27 июльышто правленийын кумдаҥдыме заседанийжым пога. Тушто кок туҥ йодышым ончат: Октябрь революцийын 20-шо идалыкшылан Маргизын паша планже; марий литературышто буржуазный национализмын косажым куклен лукмо нерген. Мутат уке, рÿдö верым кокымшо йодыш налын. Тудым каҥашыме годым эн чотшо Николай Тишинлан логалын. Тыгак А.Пекпатырлан ( А.Алёшкинлан ), Я.Ялкайнлан, И.Осминлан шокшым пуртеныт. Заседанийыште Я.Ялкайнын Олык Ипай нерген шонымашыжым лагерь гыч 1938 ий мартыште СССР НКВД нарком Ежовлан да 1939 ий сентябрьыште Салинлан возымо серышлаж гыч пален кертына. Сталинлан колтымо письмаштат Эрыкан тыгеракак воза: ме йолташ ыльна, ваш келшен пашам ыштенна, но элнан тушманже лияш шоналтенат огынал. Каласаш кÿлеш, 1930-шо ийлаште поэтын творчествыжым эн келгын да кумдан лачак тудо, А.Эрыкан, шымлен: 1936 ий кеҥежым " Рвезе коммунист " газетеш " Олык Ипай нерген ик - кок мут " ден " Талантын пеледмыже " статьялам савыктен. Олык Ипай 1933 ийысе ик почеламутшым " Ал.Эрыкан йолташлан " пöлеклен. Правленийын заседанийыштыже лийше самырык автор - влак, тыгак Ипайжат 25 ияш гына улмаш - тудын ончылно шке шонымыштым ойлаш тоштын огытыл. Мо - гынат, протоколышто нунын мутышт ончыкталтын огыл. Коло кече гыч ушем правлений уэш погыненыт, рвезе поэт - влак ончычсо кумирышт умбак кÿм чолган кышкеныт. Нуно паленыт: Ипайым уже поген налме.

Олык Ипай нерген икмыняр мут: Осмин Йыван: " Ме, Казаков, Ефруш, Федоров, литератур пашам пырля тÿҥална. Ондакше, тÿҥ энертышым муде, йомын коштына ыле. Правленийыш миет - тушто мемнам Карпов гай тушман - шамыч öрдыжкö шÿкалаш гына толашышт...А осал койышлан националист - шамыч туныктат ыле. Мутлан, Олык Ипай мемнам йÿмашыш, богемщиныш шупшеш ыле. Калашников Чавайным йöратен илен ". Анатолий Бик: " Йошкар - Олашке тольымат, полыш лиеш, шонышым. Чавайн дек, Ипай дек миедышым, но нуно полышым ышт пу. Вара мый возымым ик жаплан чарнышым. Ялкайн мылам шуко полшен. " Георгий Ефруш: " Ипай мемнам, самырык - влакым, сайлан огыл, а йуаш да хулиганланаш туныктен ". Андрей Ярыгин: " Ипайым кугу поэтлан шотлен, тудлан ÿшанен коштым. Мый туддеке коштам ыле. Тудо мыйын возымо почеламутем тöрлаташ полшен. Кунам тудым разоблачитлышт, мый коштмемым чарнышым. Калашниковым мый шагал палем. Казаков гын ок полшо ыле, тудын эгоизм койышыжо уло. Тидым шижаш лиеш. Казаков Ипай нерген моктен ойла ыле. Ипай дене мойн йÿмыж годым южгунам занятийышкат ок мий ыле ". Миклай Казаков: " Национализм шотышто мыйын нергенат ойленыт ыле. Мый утларакше Ипай дене связан улам ыле. Чавайн да Карпов дене кыл кучымашем лийын огыл. Рвезе писатель - шамыч нерген ойлымо годым теве мом каласаш кÿлеш: 1935 ийыште мемнан коклаште утларакшым формализм кугу верыште ыле. Садлан мыйынат южо почеламут йöршын формалистический. Тунам богемщина кугу верым налеш ыле. Осмин, Фёдоров, мыят ты корныш логалынна ыле. Тунам рвезе - шамычлан нимо полыш лийын огыл ". Ксенофонт Коряков: " Эрыкан, Ипай, Сидорон, Калашников ваш келшен иленыт. Мыят Ипай дек коштеденам. Но нуно гын пеш келшат ыле. Сидорон, Эрыкан, Ипай - ик тÿшка. Чыланат Чавайным ачаштлан шотлен йоратышт...Ипай дек коштшо - шамыч ятырын улыт. А кызыт нуно келгын, ару чон дене луктын огыт каласе. Казаков, тый пырля иленат, молан тудын пашажым чараш от лук? " Икмыняр мут - поэтым 1934 ийыште кÿчык жаплан арестоватлыме нерген. " Трагедия народа " книган кокымшо томыштыжо Олык Ипай нерген возымо: "Репрессирован:13.02.34г., 1 месяц 20 дней предварительного заключения; 10.11.37г., расстрелян. " Раш огыл: 13 февральыште тудым арестоватленыт але следствийым эртараш пунчалыныт? А кунам эрыкыш лектын? Тудо жапысе творческий пашаже " Рвезе коммунист " газетын номерлаж гыч мыняр - гынат рашемеш. Тунам Ипай ты газет редакцийыште отвественный секретарьлан пашам ыштен. Номерлам талук туналтыш гыч ончалына гын, тыгай сÿретым ужына. 4 январьыште " Чодырам! "почеламутым савыктен. Репортаж сынан тиде кугу стих ола воктенсе Сурок лестранхозыш кодшо ийын декабрьыште миен коштмо негызеш сералтын. Арня гыч, 11 январьыште, тышанак " Большевик " почеламут лектын, тудым поэт 15 - ше областной партконференций лÿмеш возен. 21 январьыште " Ленин тул дене " стихше ош тÿням ужын. 10 февральысе номерыште - " Илыш ой " почеламут. Тылеч вара поэтын лÿмжö газет гыч йомын - 15 апрель мартелан. Ты кечын " Шемер заем " почеламутшо савыкталтын. Вес номерыш " У заем " репортажым пуртымо, тудым Олык Ипай ден Музур Иву ( Иван Музуров ) пырля сереныт. 1 май пайрем кечын газетын танже - влак " Первомай поэмым " лудыныт, тудым Ипай " Рвезе коммунистын " тунамсе редакторжо Александр Речкинын ( Сакар Санюшын ) кÿштымыж почеш возен. Тидыже тунамсе журналист Петр Клюкинын шарнымашыж гыч коеш.

Олык Ипай шинчен лектын улмаш гынат, тудлан творческий пашаште нимогай чаракым шынден огытыл. Тудо ончычсо семынак возен, савыкталтын, калык дене вашлиймашке коштеден, самырык - влаклан полышкален. " Рвезе коммунистым " умбакыже шергалына гын, тыгай сÿрет почылтеш: 5 май - Ипайын " Йолташ-влак дене кутырымаш " статьяже. 8 май - " Нур гыч " почеламут. 17 майыште Олык Ипай, Сергей Чавайн да Шабдар Осып Марий комвузышто тунемше - влак ончылно творческий отчётым ыштеныт. Тиде вашлиймаш июнь кыдалне лийшаш писатель конференцийлан ямдылалтме шот дене эртаралтын. 20 май - газет Ипайын " Тыланет " лирический почеламутшым печатлен. 22 май - писатель конференций вашеш Маргостеатрыште эртыше сылнымут кас нерген отчёт пуалтын.Тушто Олык Ипай " Тыланет " почеламутшым лудын, тудым калык пеш шокшын вашлийын, " копам совымаш залым шергылтен ". Конференций СССР писатель ушемын Марий пöлкажым ышташ пунчалын. Писатель ушемыш С. Чавайным, М. Шкетаным, О. Шабдарым, Н. Игнатьевым, В. Мухиным, Н. Мухиным, И Борисовым (О. Тынышым), П.Карповым ( Пÿнчерскийым ), М.Ивановым пуртеныт, членыш кандидатлан Олык Ипайым, тыгак Ш. Булатым, Я. Ялкайным, Мичурин-Ятманым, Н. Тишиным, И. Ломберскийым пеҥгыдемденыт. Айста ынде адакат 1937 ий 29 июль кечыш куснена. Тунам лийше мутланымаш шке цельышкыже шуын: Олык Ипайым Марий АССР СП правлений членыш да СССР писатель ушем членыш кандидат гыч луктыныт, паша гыч ( тудо альманахын секретарьже лийын, манна ) кораҥденыт. Тиде ошкылын амалжым негызлаш тöчымö дене пунчалмутыш тÿрлö шоям шÿшкыныт: "...Олык Ипай в своём сборнике допустил ряд глубоких политических ошибок. В этой книге Олык Ипай ставит врага народа, буржуазного националиста Чавайна выше всех людей на свете. В ряде стихотворений допущено много политических вредных ошибок...На заседании правления заявил, что политических ошибок не признаёт...Связи с националистами окончательно не порвал. С признанием своих националистических и политических ошибок нигде до сих пор, как через печать, так и на собраниях, не выступал и своих политических ошибок не признал. Нигде на собраниях и заседаниях против националистов не выступал. " НКВД-лан тиде пунчал ситен веле. Икымше гана арестоватлыме деч вара латкандаш тылзе наре гыч, 1937 ий 7 августышто, поэтым уэш поген наҥгаят, кум тылзе утларак йодыштмо да орлаҥдарыме деч вара 11 ноябрьыште лÿен пуштыт. Тудо колымашым С.Чавайн, Шабдар Осып, Н.Мухин да ятыр моло ен дене ик кечын вашлийын. Можыч, ик палачак нунын умырыштым лугыч ыштен. Но власть чыным кузе - гынат шылташ толашен. 1950 - ше ийлаште Олык Ипайын родо - тукымжылан увертареныт, пуйто тудо 1944 ий 31 майыште колен. Вара ала - кушеч вес жап толын лектын - 1943 ий. Осал да шоя приговорым 1956 ий 31 октябрьыште кораҥдыме, титакше укелан шотлен, поэтым тичмашын реабилитироватлыме.

Мурызын ош тÿняш толмыжлан ик курым темме идалык тудым лÿен пуштмылан 75 ий темме дене лачеш толеш. Чырык курым! 25 шошо да шыже, кенеж да теле! Улыжат тынар илен марий калыкын ик эн уста эргыже. Но тудын ыштен кодымо пашан ÿмыржö нимучашдымын кужу да пиалан. Шочмо калыкна мландÿмбалне мыняр ила, Ипайын чечен мурпогыжат тунарак илаш тÿҥалеш. Айдеме тукымын эн кугу талантше - влак семынак, тудо, марий поэт, шкаланже курым - курымашлык шарныктымаш тудым нöлтен коден.

Тÿҥалтыш произведений-влак[тӧрлаташ]

Олык Ипайын тÿҥалтыш произведенийлаж кокла гыч эн келшышылан, эн виянлан " Пиал " почеламутшо шотлалтеш. Тымарте ме тудым поэтын тÿрыснек оригинальный произведенийжылан шотленна. Но произведенийын уло содержанийже, сюжетше, сылне образше руш поэт В.Гусев возыма гыч налме да устан марлаҥдыме, марий илышлан йöнештарыме.

" Пиал " почеламут тÿрыснек рушла гыч вончештарыме гынат, йöршеш оригинальный произведений манаш лиеш. Санденак варажым ятыр марий поэт, тидлан эҥертен, шке почеламутшым возен. Моло калык поэзийлан тÿрыснек келыштаралтме, каласаш кÿлеш, арам лийын огыл. Олык Ипай чылт у темылан келшыше сылнештарыме йöным кучылтын, марий сылнымутын мутержым пойдарен. Поэт индустрий тема деке шÿмаҥын гынат, эн сай произведенийлажым яллан пöлеклен. Кресаньык еш гыч лекше поэтлан тиде теме пеш лишыл, ял илыш тудын ушышкыжо, кумылышкыжо чот шыҥен да арамлан огыл кугу ола, завод цех нерген возышыжла таҥастарымашым, метафорым, ятырже годым ял илыш гыч, марий фольклор гыч налын. Шочмо кундемым, марий ялым моктен, путынь тунямбал поэзийлан эҥертен, поэт шке калыкшылан чапле деч чапле шÿм мурыжым полеклен, тыге 30-шо ийла кыдалне " Пайрем ", " Ильичын лампыже йула ", " Шем чодыра да пасу ", " Элнет " почеламутлам савыктен луктын. Калык муро гыч, калык ой гыч эн тутлыжым, моторжым ойырен налын, чылт шке семынже шÿм шомакшым каласен:

Шем чодыра да пасу, ужар олык, Канде вÿд ден темалше эҥер, Лекше кече эрден - чевер олык, Тиде Морко, мыйынат шочмо вер.

Уло тÿня культурым шотыш налын, поэт шочмо фольклоржым угыч сылне мурыш велыктен, тыге 1935-1937 ийлаште " Пире " ден " Айдар " йомаклам сылне поэмыш савырен. Историй документлам тошто марий легенде да преданий дене иктыш ушен, " Актуган " поэмым 1935 ийыште серен. " Пире " йомак " Сарманий ден куваже " лÿман эрвел марий йомак негызеш возалтын. Тиде йомак шукыж годым мурен каласкалалтын. Олык Ипай калыкмутын ойртемжым, ойсавыртыш йöнжым тÿрыснек арален коден. Мутлан, поэмыште пире калык творчествысе семынак муралта:

Кудончылнет куд шорыкет, пöртöнчылнет йошкар пиет, Порт кöргет, - куват, кугызат, - Шлип-плич кыр-гыр-гыр...

Поэме пÿтынек калыкмут дене пыта:

Йомак умбак, Мый тембак, Йомак мешак коҥгамбак...

Калыкмутлан эҥертен, поэт Сур Пирым сÿретла. Пире - осал вийын, опкын койышын символжо. Опкын пире, тÿрлö семынат лÿдыктен, ондак чал кугызан чыла шорыкшым, выражым - йошкар пийжым кочкеш, пытартышлан куважымат нумал наҥгая. Кугыза торешланаш ок тошт. Пире ынде тудым шкенжым кочкаш толеш, а кугыза, пире деч утлаш манын, " конгамбак содор куза, шында шуарым аралаш ", Пире, ынде аптраныде, пöртыш пура, коҥга деке лишемеш да шке сут мурыжым муралта. Тунам кугыза, тарваналын, вик шуарым шÿкалеш, да шуар пирым чот темдалын лаштырта да вик пуштеш. " Пире " йомак - поро урок, тудо шижтара: осал вий ончылно ит чакне, осал деч ончылгоч лÿдын, сут вийлан вуйым ит пу. Йомак мифологий сынан, но тидын годымак тудо - поэме, арамлан огыл произведений йомак семын огыл, а поэме семын туҥалеш:

Коҥга тул дек миен шинчын, Йÿштö телым паваем, Кÿнчылажым шÿдыралын, Йомак - влакым йомаклен.

" Айдар " йомакыште поэме сын, поэме ойыртем " Пирысе " деч утларак уло. Тиде произведеният туҥ шотышто калыкмут негызеш возалтын. Тыштат туҥ шонымаш, туҥ сюжет: поро куат ден осал вий ваш тавадан пижмаш. Тиде вашпижмаш калыкмут йöн дене ончыкталтын, калык йомак гыч налме сюжет рÿдö верым налын, тиде сюжетеш уло произведений чоҥалтын. " Айдар " поэме пÿтынек калык йомак негызеш возалтын. Тудо вич ужашан. Уло произведенийын содержанийжат, сюжетшат калык творчестве гыч налме. Тыштат ик тÿн геройжо улыт йомак гыч, тошто миф гыч налме персонаж - влак: Курык патыр, Тул-ава, Шем кутыш кугыза, Юзо кол, Шем кишке, Кайык. Уло йомак - поэме мучко осал вий ден поро вий ваштареш шога, ятырже годым азапыш перна, но умбакыже кредалаш кумыл куатым ситара. Икманаш, поро вий чыла йöсым, орлыкым öрдыжкö налын шуэш сеҥышаш - теве тыгае уло поэмын туҥ идейже, поро шонымашыже. Мутат уке, чыла тидыже гуманизм шÿлышан идей, гуманизм кумылан шонымаш. Олык Ипай " Пире " йомак - поэмыште тÿҥалме гуманист шонымашыжым " Айдар " йомак - поэмыштыже умбакыже шуя. " Айдар " поэмын шуко ситуацийже марий фольклор гыч, моло калык фольклор гыч кÿсынлен налме. Олык Ипай южо тошто йомакын , тошто мифым кугун кучылтшыжла, фольклор образшым икмыняр весемден, лÿмынак модернизаций корно дене каен. Мутлан, Тул-ава - марий йÿлан, марий мифологийын эн поро вийже. Тоштыеҥ - влак, сай илышым, кинде - перкем йодын, отыш лектын, тулотым ылыжтеныт. Тÿрлö черым, шинча вочмым кораҥдаш манын, тулеш когартыме лÿмегож укш дене, шикш дене " осалым коженыт ". Курык кугызат, курык кугыеҥат - тошто марийын акрет годсо волгыдо символжо. Тошто марий шотлен: курык кугу еҥ - юмын пиямбарже, улылшо кугызаже. А Олык Ипай Тулымат, Курыкымат осал вийыш савырен. " Айдар " йомак негызеш чоҥалтын гынат, сюжет радамже, геройын сынжым, илыш ярымжым сÿретлыме ятыр йöнжым поэме жанр гыч налме. Теве йомак тÿҥалтышыжак поэзий радаман:

Чийылден тумышан ош мыжерым, Ваче гоч котомкам сакалтен, Кÿчаш лектын Айдар киндан верыш, Чара нур дене тораш ошкеден. Тулык эрге лектын ялт вет утыш, Орлык деч ала - кö утара? Шыже годсо мардеж пуа тутыш, Кап - кылетым пÿчкеш, витара.

Произведенийыште сöрал образшат, мут савыртышыжат шукыж годым йомакын огыл, а литературный поэмын. Чÿчкыдынак сылне образ, мотор сÿрет йомак гыч огыл, а калык муро гыч налме:

Сÿан ватын ший аршашла Вÿдÿмбалне кесат пеш чÿчкен...

Тÿрлö могыр марийын сылнымут поянлыкшылан эҥертен, Олык Ипай " Айдар " поэмышкыже тÿрлö диалект шомакым ятыр пуртен, мутлан, опо ( монча ), аул ( ял ), терне ( мöҥгыштö ).

Йомак - поэмын тÿрыснек угыч шонен лукмо персонажше - Илыш патыр. Марий фольклор Илыше вÿдым, Илыше кÿм, Илыше тумым пала, но Илыш патыр тушто уке. Олык Ипай, произведенийын рÿдö шонымашыжым сайынрак рашемдаш манын, туҥ геройжылан Илыш патыр лÿмым пуэн. Тыге тÿҥ персонаж Историйын, Саманын образный символышкыжо савырнен. Фольклорын образле сÿретше историй чын дене иктыш ушнымо Олык Ипайын " Актуган " поэмыштыже пеш кугун коеш. Тÿҥ шотышто тушто 16 курымым ончыктымо, но поэт ты курым дене ок серлаге. " Актуган " поэмыште нимогай кугу конфликт ситуаций уке. Сандене умбач ончымаште пеш проста: кудал толеш яра имньын таве деке тале марий патыр Актуган, а тушто, таве воктене, мотор ÿдыр шога. Марий патыр тудлан ойла: Ÿдыр, вÿдым мылам йÿктö, Йÿктö тый имнем. Ÿдыр йÿкта патырымат, тудын имньыжымат. Тиде ок сите, патырлан конда шоваш дене пÿрым, шудым - имньылан. Порын, сайын ончымылан, патыр пöлек шотеш пуа ÿдырлан кок пикшым. Пикшыже тыглай огыл - кишке аяран. Тале патыр тидын годым ÿдырлан ойла: Суртышкет лÿшкен толеш гын, Сарзыж дене тушман, Пикш - влакемым налын лек, Аралалт виян... Вара патыр еҥ шочмо калыкшылан могай тушман дене ваштÿкнаш перныме нерген ойлаш тÿҥалеш, тудо 16 курымысо чыла тургымым ушештара. Ок сите, 17 - 18 курымласе тума нергенат каласкала. Поэме геройын - Актуганын - мутшылан ÿшанаш гын, чыла нине событийым тудо шке шинчаж дене ужын, чыла событий шинча ончылныжак эртен. Но поэмыште Озаҥ олам сеҥен налме деч варасе жап сÿретлалтеш. Тыге историй чын, историй факт моло курым чын дене, моло курым факт дене йыгыре ушна. Икманаш, умбач ончымаште тÿрлö курым варна, но автор конкретле образым пуаш шоненат огыл. " Актуган " поэме - символика сынан произедений. Геройын ойлымыжым колыштат, вигак шижат: тудо ятыр курым годсо событийын участникше, чыла событийлам шарна, ончыко мо лийшашымат умылтара. Тыгеракын, Актуган - чал вуян, эре рвезе кумылан патыр. Тудо, викшым ойлаш гын, марий историйын, марий калыкын образле символжо. Вет лÿмжат, тюрк йылмыла гыч марлашке кусарымеке, - " Ош эрге ", рашемден каласаш гын, " Ош вургеман калык эрге ". Фольклор гыч, эпос гыч вончен толшо образ - символым поэт историй документла гыч налме конкретле факт дене, историеш кодшо конкретле еҥ лÿм дене иктешлен. Тыге фольклор традицийыш историзм шÿлышым, реализм сыным ешарен. Фольклор эпос ден историй чын иктыш ушнымо Олык Ипайын классика сынан произведенийыштыже - " Илыш " романыштыже ойыртемынак виян коеш.

1936 ийыште Олык Ипай эн тÿҥ да кугу пашажым - " Илыш " лÿман произведенийым возен. Тиде келге содержаниян лиро - эпический поэме, почеламут дене серыме романын тÿҥалтыш йыжыҥже. Произведений кок ужашан: иктыже - " Шиялтыш сем ", весыже - " Тул ". Но, чаманаш логалеш, кокымшо ужаш пÿтынек аралалт кодын огыл. Поэме марий шемерын революций дес ончычсо йöсö илышыжым, саман тöрсырым, граждан сар годсо тудлан событий - влакым сылнын сÿретла. Историй тургым, саман тöрсыр тиде пароизведенийыште кумдан, эпос сын дене ончыкталтын. Туҥ герой - йорло кресаньык рвезе Яндиар. Тудын уло илыш корныжо - йоча жап гыч вуеш шумешке - лудшын шинча ончылныжо эрта. Яндиарын образше йыр поэмын сюжетше чоҥалтеш.

" Шиялтыш сем " 19 курым мучаш - 20 курым тÿҥалтыш жапысе марий ялын реалистический сÿретшым пуа. Первый страницыла гычак нужна кресаньыкын пычкемыш, шучко илышыже, ял калык кокласе ойыртем устан ончыкталтыт. Произведений тÿҥалтыш гычак трагедий сынан. Яндиарын аваже, Эвика, сокыр улмаш, эргыжым тудо пасушто паша годым ыштен. Пасет ачаже, пеш нужна еҥ, нигунамат пиалым ужын огыл. Изаже - влак деч ойырлен, Пасет посна лектын. Пуэныт тудлавн презым, агытаным да илыш шÿкшö мончам. Корем сер воктен, шке ваче ÿмбаланже пырням нумалын, Пасет шем изи пöртым нöлтен. Тыге нуно илаш толашеныт. Ойгыжо, шыде - кочыж дене Пасет сокыр Эвикам кырен, коремыш Яндиарым луктын шуэн. Изаже - влак дечын тудо полышым йодаш тöчен ончен, но нуно шкештат ешан лийыныт. Кинде нигунамат ситен огыл. Пасет ешыжге Нартасыш Батурин дек пашам кычал кая. Корнысо яллаште, кучызо семын окна йымалан сöрвален мурен, нуно кочкышым йодыныт. Арня гыч веле шуыныт лавыран пытыше йолешке - влак помещик деке. Пасетым Батурин пий вÿташ пашам ышташ колта. Орлыкан еҥ тушто пий - влаклан ямдылыме кочкышым кочкеш. Шÿйшо виноград дене аярген, Пасет кола. Тулыкеш кодшо - влакым Батурин тора пасушко намиен шуаш шÿда. Эвика ушдымо лиеш, а Яндиар, тулык рвезе, нимодымо кучызо лийын кушкеш. Революций тургым туҥалмеке, тудо эрык верч, йорло калык верч шогышо тале еҥыш савырна. Виян, кугу куат дене возымо роман, чаманен ойлаш верештеш, мучашке шуктыде кодын. 1937 ийыште туҥалтыш кок ужашыже - " Шиялтыш сем " ден " Тул " - Олык Ипайын Москваште печатлен лукмо " Тул " сборникешыже савыкталтын. Книга ужалымашке лектын шуын огыл, тудым виеш поген налын йÿлалтыме. Кызыт мемнан элыштынат, öрдыж эллаштат ик экземпляржат уке - пÿтынь тираж, кышам кодыде, пытен. Пытен моло произведенийжат.

" Илыш " поэмым устан возымо. Поснак Яндиарын образшым палемдыман. Образ динамикыште, кушмаште пуалтын. Яндиар - типический характер. Незер йоча илышын неле школжым тÿрыснек эртен. Йöсылык тудым пÿгыртен, темдалын огыл, мöҥгешла, рвезе пеҥгыдемын, сай ден удам ойырен мошташ тунемын. Арамак огыл тудо, революций лиймеке, партизан отрядым вуйлата. Яндиар изинекак музык деке шÿман, ойго - куанжым сöрал муро гоч почын пуэн кертеш. Тудо шочмо кундемын пÿртÿсшым йöрата, умылен, шижын мошта. Сандене Яндиарын кöргö тÿняжат поян, кумылжат поро. Тудын гаяк поро кумылан, ару чонан тудын йöратыме ÿдыржö - Най, йорло кресаньык ешеш шочшо, кушшо. Найын образше кумда верым ок нал, но моткоч свежа да яндар. Шыма, ласка кумылан самырык ÿдыр Яндиарын шÿжар семын йöрата да чамана, йöсö пагыт годым полшаш тырша. Тудын йöратымашыже, ÿшанже, моторлыкшо Яндиарлан илыше вÿд семын ÿнарым пуэн шога. " Илыш " романын эн сай ойыртемже: тушто эпос сын, героика сÿрет ныжылге кумылан лиризм дене иктыш варналт толеш. Олык Ипай 1935 - 1937 ийлаште эпос сынан произведенийым возышыжла лирика шÿлышан ятыр почеламутым возен ( " Шыже кечын ", " Тыланет ", " Йолташем ", " Ош висвисым тые кÿрлын ", " Кок муро " ).

Поэт лирика почеламут циклыштыже тале мурызо улмыжым, айдемым кугун пагалыме, йöратыме кумылжым уло куатше дене почылтарен. Тиде лирикыже эпосло творчествыж дене иктöр шога.

Олык Ипай 30 - шо ийла кыдалне моло калык поэзий деке эше утыр шÿмештын. Почеламутым рушлат возаш тÿҥалын. Южо возымыжо Марий кундем деч öрдыжтö савыкталт лектын. Тыге тудо шкенжым икмыняр почеламутшым, Йыван Кырлян почеламутлажым рушлашке кусарен, Горький оласе газетлаште печатла. Олык Ипайым ынде моло калык поэт - влак сайын палаш тÿҥалыныт. 1936 ийыште Йошкар - Олаште Москва ола гыч кок рвезе поэт - Константин Симонов ден Евгений Долматовский творчестве паша толыныт. Нуно Олык Ипай дене вашлийыныт, тудын дене мутланеныт. Варажым, нылле идалык эртымеке, Е. Долматовский Йошкар - Олашке колтымо серышыштыже возен: " Олык Ипай был милейший человек ". Москва гыч толшо уна - влак тудым литератур институтыш тунемаш пураш таратеныт, но шонымышт шукталтын огыл: Олык Ипайым 1937 ий кенеж туҥалтышыште поген наҥгаеныт, да пел ий гыч, 11 ноябрь йÿдым, ÿмыржö лугыч кÿрылтын.

Олык Ипай марий поэзийыште мондалтдыме кышам коден. Тудын тÿҥал кодымо пашажым, поэзий традицийжым почешыже толшо рвезе мурызо - влак М. Казаков, И. Осмин, А. Бик, Н. Ильяков, Н. Арбан да молат умбакыже шуеныт. Почеламут ден романым да повестьым возаш пижме, калык йомакым поэмыш савырыме корно Олык Ипайын тÿҥал кодымо пашаж гыч лектын шога. Поэзийыштына лирика йыжыҥ кызытат эн виян. Тидыже, мутат уке, Олык Ипайын, Шабдар Осыпын, Йыван Кырлян муро ярымыштым кызытат рончен да шуен толмо дене кылдалтын. Марий калык тале поэтын ойпогыжым, поро надыржым кугун акла, садлан рвезе мурызо - влаклан келыштарыме кугыжаныш премийлан Олые Ипай лÿмым пуымо.

Олык Ипай лӱмеш премий[тӧрлаташ]

Комсомоллан пел курым темме жапыште 1968 ийыште ВЛКСМ Марий обком республикысе самырык талант - влакым кумыландышашлан премийым негызлаш да тудлан Олык Ипайын лÿмжым пуаш пунчалын. Лауреат лÿмым эн ончыч композитор Эрик Сапаевлан да поэт Валентин Колумблан пуымо. 1994 ийыште ты награде утларак кÿкшö - кугыжаныш - статусым налын. Эртыше нылле ий утла жапыште Олык Ипайын лÿмжым нумалше премийым эше латкуд самырык серызылан кучыктымо, тышеч индешынже тачат муролыкышто у пеледышым куштат. Поэтын шочмо - кушмо кундемысе Кумыжъял школ 2002 ий годсек Олык Ипайын лÿмжым нумалеш.


Ойпого-влак[тӧрлаташ]

  • " Me ударне улына. " М., 1931.68 с.
  • " Пеледме жап. " М., 1932. 168 с.
  • " Рвезе коммунар ". М., 1932.136 с.
  • " Курыммуро. " Йошкар-Ола, 1933.62 с.
  • " Йолташем. " Йошкар-Ола, 1933.44 с.
  • " Me. " М., 1934. 72 с.
  • " Пиал. " М., 1935. 80 с.
  • " Пионер муро. " Йошкар-Ола, 1935. 24c
  • " Пелед. " Йошкар-Ола, 1936.132 с.
  • " Пеледме жап. " Руш йылмыш кусарыме. 1957.112 с.
  • " Почеламут ден поэма-влак. " Йошкар-Ола, 1972. 320 с.

Поэме-влак[тӧрлаташ]

  • " Чевер тÿня. " — кугу поэме: почеламут, йомак, поэме. Йошкар-Ола, 2004.144 с.

Сылнымут аклымаш[тӧрлаташ]

  • " Комсомолын мурыжо " - икымше почеламутшо, «У вий» журналеш 2-шо номереш 1928 ийыште савыкталтын:
Мӱндыр кечын
ӱжараже
Йошкаргалын
Волгалтеш.
Вияҥалше
У ялнаже
Писын ончык ошкылеш.

Тиде почеламут корныла кызытсе усталык дене таҥастарымаште чыла могыр гычат пеш ӱлнӧ шога. Викшымак ойлаш гын, тиде почеламутын политический установкыжо йоҥылыш. Олык Ипай коммунист партийын виктарыме пашажым тунамсе политика пашалан пеҥгыдем шудымыж дене умылен огыл. Садлан тудо тиде почеламутыштыжо «илыш корным, мотор корным, комсомолжо виктара» манме ой дене коммунист партийым вуйлатымыжым ончыктымо олиеш комсомолым партий олмеш ончыктен.

Вес семынже, тиде паша авангардизм лиеш. Адакшым тиде почеламутышто утларакшым рӱжге ойпидыш, политический установкыжат тудын йоҥылыш.

Туге гынат Олык Ипайын икымше почеламутшым каргаш огеш шоно, лач тӱҥалтыш гыч пытартыш марте тудын поэзийжын кушкын толмыжым таҥастарашлан гына шеҥгеке пӧртылаш верештеш.

Литератур[тӧрлаташ]

  • Гейсий Зайниев // "Ончыко" 2012.2. С.3-21.
  • Марий литератур 10-11 класс. С.93-102.
  • Гейсий Зайниев // " Сай мут".