Марий Тӱрек кундем

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марий Тӱрек кундем
Мари-Турекский район
Ойып
Ойып
Тисте
Тисте
Эл

Россий

Статус

Кундем

Ужашыже

Марий Эл

Административ рӱдӧ

Марий Тӱрек

Негызлыме

1924

Администраций вуйлатыше

Ёлкин Владимир Юрьевич

Официал йылме-влак

руш,марий

Калыкчот (2010 ий)

23 177

Калык-влак

марий, руш

Инаныше-влак

Танле

Кумдык

1500 км² (7-мше(о) вер)

Марий Тӱрек кундем картыште

Шагат ӱштӧ

MSK (UTC+4)

Телефон код

+7(3449)

Автомобиль код

12

Марий Эл Республик

Марий Тӱрек кундем (Марий-Турек район, Марий Турек район; рушла Мари-Турекский район) — Марий Элыште мунициапал район. Административ рӱдер — Марий Тӱрекола сынан посёлко.

Географий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий Тӱрек кундем Марий Эл Республикын эрвелныже верланен. Йӱдвел-эрвелнеВиче вел дене, кечывалвел-эрвелнеТатарстан республик дене, касвелне — Марий Элысе Шернур, Поранча да Морко кундем-влак дене пошкудылана.

Район кумдык 1500 км² (але 150 000 га) шуеш, .

Географий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Кумдык:1,5 тӱж. меҥ². Кужыт: 76 меҥ. Лопкыт: 36 меҥ. Мландын кумшо ужашыжым чодра налеш. Тыште шуко корем, курык уло. Нур, олык, чодра, куэр-влак дене верысе пӱртӱс поян. Илем-влак эн чӱчкыдын ӱлнырак верланеныт, кӱкшытыштӧ огыл.

Эртык[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий Тӱреклан негызым 1699 ийыште пуымо. Марий Тӱрек кундем 1924 ийыште ышталтын.

Верысе марий-влак ты мландым «эрвел» манын лӱмдат. Марий Элыште лач ты кундемыште кече эн ончыч кынелеш. Тыште илыше-влакым ожно «эрвел марий-влак» лӱмденыт. «Турек» руш мут марий «тӱрек» мутын ыҥжым йӧршеш вашталтен. Чынжым, «тӱрек» мут «тӱр» мут гыч негызлалтын. Тышеч марий мланде тӱҥалеш.

Марий Тӱрек кундемын эртымгорныжо Виче вел дене кылдалтын. Кок тӱжемше идалыкыште ты вер марий-влакын рӱдерышкышт савырнаш тӱҥалын. Варажым Виче эҥерыште Малмыж онлык шочын. Марий-влакын феодал ушемышт лийын, кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыже тушко пурен. Озаҥым налмаш годым Малмыж он Полтыш, виче марий-влакын вуйлатышыже суас-влак велыште кредалын. А тунам курыкмарий-влак Акпарсын вуйлатымыж почеш руш-влаклан полшеныт.

Кунам Озаҥ сеҥалтын, марий мланде Москосо кугыжанышыш пурен, марий-влак эрык-верч кредалмашым тӱҥалыныт. XVI курымысо эртымгорнышто тиде кредалмаш-влак «черемис сар» семын возалт кодыныт.

Верысе калыкым чыштырен кучашлан XVI курым мучашыште москосо виктем марий мландыште форпост-ола-влакым чоҥаш тӱҥалыныт. 1584-ше ийыште Вӱрзым эҥер серыште Вӱрзым карманым Уржум олаш савырненыт, тудо вигак уездын рӱдерже лийын, тушко кызытсе Марий Тӱрек кундемын ужашыжым пуртеныт. Ты жапыштак марий-влакын Малмыжым руш карманыш савыреныт. Ты верлаште марий-влаклан апшат пашм шукташ, ола деке лишемашат чареныт. Кугу эҥерла гычат нуным поктен колтеныт. Тунам Марий мландын тӱржӧ изиш касвелкыла куснен. Тӱрек ола гыч кайымеке, марий-влак у илемым чоҥеныт, тошто лӱмымак коденыт, тыге Марий Тӱрек шочын.

Калык[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 24 500 еҥ илен.

Кундемыште руш, марий, суас, одо-влак илат.

Кӧргӧ шеледымаш[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Кундемыш «Посёлок Мари-Турек» лӱман ола шотан илем да 5 ял шотан илем пура:

Марий Тӱрек кугыял - ола шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

(Шукерте огыл Тат-Китня сельсовет ден Алексеевский сельсовет-шамыч тышке ушненыт)

Карлыган ял шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

(Шукерте огыл Сардаял сельсовет тышке ушнен)

Косолоп ял шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий Пыламарий ял шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

(Шукерте огыл Нартас сельсовет тышко ушнен)

Марийский ял шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Хлебниково ял шотан илем[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

(Шукерте огыл Опаринысе сельсовет тышке ушнен)

Лӱмлӧ еҥ-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Кылвер-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]