Ятманов, Александр Степанович

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Александр Степанович Ятманов
А. Мичурин-Азмекей
Тыршымаш алан:

серызе, прозаик, кусарыше

Шочын:

1912 ий 29 шыжа(1912-10-29)

Шочмо вер:

Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уездИзи Моламас ял

Гражданство/Подданство:

Россий империй Россий империй
Совет Ушем Совет Ушем

Колен:

1985 ий 29 идым(1985-09-29) (72 ий)

Колымо вер:

Марий АССР, Провой ола

Чап пӧлек да премий:

II степенян Ачамланде сар орден[1] (1985), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), Марий АССР Президиум Верховный Советын Чапкагазше (1962)

А. Мичурин-Азмекей (Александр Степанович Ятманов) (1912 шыжа 29, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уездИзи Моламас ял —29 идым 1985, Марий АССР, Провой ола) — марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 19411945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Илыш корныжо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

А. Мичурин-Азмекейын ачаже – Ятман Чопан (Ятманов Степан Ятманович) – Ӧрзалак (Арзебеляк) марий лийын, тушкак Кугу Моламас ял гыч шкаланже ӱмыр йолташым, Мария Михайловнам, конден. Ик ийын чот ташлыше вӱд суртпечылан кугу эҥгекым ыштенат, еш изи Моламасыш куснен. Тушто тунам улыжат шым-кандаш сурт лийын. Ондак изи, шыгыр пӧртыштӧ иленыт. Икмыняр ий гыч уржа пеш чаплын шочын, да тудым ужалыме окса дене Пӧтла (Кугу Иркин) ялыште вич пырдыжан, урем велыш вич тӧрзан пӧртым налыныт да Изи Моламасыш конден шынденыт.

     Ты пӧрт кызытат уло. 1994 ий шыжа тылзын, писатель Мичурин-Ятманын (Азмекейын Сергей изажын) шочмыжлан 90 ий теме вашеш, тудын пырдыжешыже изак-шоляк Ятмановмыт лӱмеш шарнымаш оҥам почыныт.

     А 2012 ийыште 28 шыжан, шочмыжлан 100 ий теме вашеш, Чакмарий ялыште, культур да каныме рӱдер ончылно, писательлан чапкӱм почмо. Тушан лӱмнержым, чурийжым да кумыл ойжым («Шочмо мландем! Тау тынар мотор улметлан!») велен шындыме.

      Ятмановмыт ешыште кум эрге да кок ӱдыр кушкыныт: Сергей, Иван, Александр, Анастасия да Устинья. Эн изи эрге, ончыкылык Азмекей, 1920-1925 пошкудо Олыксоласе (кызыт тудым Чакмарий але Красный Яр  маныт) земский училищыште, вара Юл воктенысе Какшамарий  ял озанлык школышто шинчымашым налын. 1927 ийыште школ илыш нерген возен колтымо икымше заметкыже Москосо «Марий ял» газетеш лектын.

 1930 ийыште Марий педтехникумыш тунемаш пурен, но кандаш тылзе гычак (1931 ий 1 ӱярнян педсоветын пунчалже почеш 1-ше ступенян Кугу Корамас школыш (кызыт ─ Волжский районысо Чодыраял) вуйлатышылан колтеныт. Амалже ─ туныктышо ситен огыл.

     1932 ийыште шымияш школлан (ШКМ-лан) пашаеҥым ямдылыме куд тылзаш педкурсышто историк специальностьым налын да Кугу Шигак ялыш  (Звенигово район)  школ вуйлатышылан толын. Коло ияш Александр Ятмановлан ныл ий  тунемман школым шымияшыш савыраш пернен. Паша изиш вийнаш тӱҥалмек, у вуйлатыше «Марийская правда» газетыш «Наши первые шаги» статьям возен колтен (1933 ий 29 идым):

     «Новый учебный год наша школа встретила в полной готовности… Создали довольно прочную материальную базу. Колхоз Мушмари весной обработке и охране мы собрали большой урожай. Имеем  350 пудов картофеля, 15 пудов гречи, 6 пудов овсяной муки… В колхозах наших есть фонды помощи беднейшим учащимся, промартель Мушмари выделила 50 рубю на приобретение обуви беднейшим учащимся, обеспечила 37 чел. Учащихся бесплатными квартирами.

    Теперь перед нами основная задача ─ хорошо организовать учебно-воспитательную работу в школе, выполнить почётные задачи, которые возложены на учителя…

     Таковы наши первые шаги. Безусловно, в условиях нашей, ранее отсталой национальной области масса трудностей в организации работы школ. Но трудности преодолимы. Мы даём слово, что сделаем нашу школу ─ Больше-Шигаковскую ШКМ ─ примерной, по-большевитски преодолеем все недостатки».

     Черетан тунеме ий пытымек, 1934 ий кеҥежым Александр Степанович Кугу Шигак гыч МАО-н рӱдӧ олашкыже куснен, Йошкар-Ола ронош инспекторлан пурен. Тушечынак армийыш каен. Румыний границыште, Тирасполь ола кундемыште, пограничник лийын. Лач служитлен пӧртылмӧ пӧртылмӧ жаплан, 1937 ий 15 шорыкйолышто, Сергей изажым, Чакмарий ШКМ директорлан ыштыше писатель Мичурин-Ятманым, арестоватлат, вара лу ийлан лагерьыш колтат.

     Тидлан кӧра шольыжат («Марий коммуна» газет редакцийыш пашаш пурен улмаш) азапыш логалеш ─ тудын ӱмбак чыланат йӱштын, тушманлын ончаш тӱҥалыт. Тыгай койышым чытен кертде, А.Ятманов 1937 ий 31 ӱярняште ответственный редактор лӱмеш докладной запискым сера:

     «Чыла могырымат мыйын ӱмбакем шӧрын ончымылан кӧра паша ышташ йӧсӧ лийме дене 1 апрель гыч мыйым паша гыч кайымылан шотлаш йодам, эрла, 1 апрельыште, пашашке ом тол».

    Но редактор Елена Сидоркина самырык журналистым шкенжымак титаканлан шотла да шыде, негыздыме приказым воза: «Культур сектор вуйлатыше Ятманов йолташын кок кече годым пашашке лекдымыжлан тудым 1 апрель гыч паша гыч лукташ».

     Тудо ийын Писатель ушемыште ик погынымаш почеш весе эртен, я иктым, я весым ятлен вурсеныт. Вуйлатыше-влак Мичурин-Азмекейлан (тунам кинофикаций управленийыште пашам ыштен) уэш-пачаш шижтареныт: «Мом эре шып шинчет? Изатын осал пашаж нерген ойлен пу». Но тудо шке ӱмбакше тыгай языкым ок нал, да 1937 ий сорла тылзын ик погынымашын протоколешыже тыге серен шындат: «Степанов Азмекей, несмотря на ряд вопросов о его отношении к брату ─ врагу народа и будучи специально приглашён, на первое заседание 17 августа не явился, а 19 августа, хотя на заседании участвовал, не сказал ни слова. Заседание правления объявляет политическое недоверие к нему».

     Тидыже НКВД-лан сигнал гаяк лийын. Арестоватленат кертыт ыле. Но тӱкен огытыл. Векат, шылтык шагалрак улмаш.

     Репресийын марий литературым «солен» кайымекше, самырык вийлан корным почшо лийыт. Сергей Николаевын, Георгий Ефрушын, Миклай Казаковын, Чалай Васлийын, Макс Майнын, Василий Рожкинын книгаштым писын гына савыктат. Азмекейланат черет шуэш: 1940 ий шошым «Патриот-шамыч» ойлымаш сборникше лектеш.

     Тунам автор книга издательствыште пашам ыштен. Тушечынак 1941 ий теле тылзын армийыш каен. Юго-Западный фронтыш логалын. Вес ийын июньышто пурла кидше сусырген, а июль мучаште Сталинград кундемыште рота командирын алмаштышыже А. Ятманов, нелын сусыргышо, пленыш логалеш. Суртышто ватыже уверым вучен йӧслана. Миклай Казаковлан армийыш 1942 ий 17 идымыште возымо письмаште Юлия Ильинична чонжым тыге почын:

     «Йочам-шамыч изирак огыт лий гын, вуй-поч каем ыле. Мом ончаш, веет тиде Отечественный войнаште участвоватлыме деч почётный паша укеат мемнан. Манметла, тыге чонем тарватем да моткоч чот когаргем, пуйто уло шӱмем аяр тул дене йӱла, тушманым сеҥаш кайыме шуэш. Азмекей эреак, пытартыш жап марте (кайымешкыже), когаргыш. «Ынде неужели мые тиде войнаште участвоватлыде кодам?» ─ манеш ыле. Да,кузе кайыш, тугак пытыш ала мо, ынде кумшо тылзе письмажат уке, а шӱм моткочак чот коршта, шелшаш гай чучеш…

     Но мо, тыге пӱралтын улмаш мыланна. Ме кызыт мартежат икте-весе дене ойырлен илышна: то тудо тунемеш, то туныкта ─ ӧрдыж велыште коштеш, то еҥ тушман илаш эрыкым ыш пу ─ тыге изи ӱмырна когыньнан эртен кайыш, ужат. Ала иктаж-могай пӱрымаш утарен коден гын, шкенжын пиалже дене огыл гын, эргыжын пиал денак коштын толеш гын веле. Теве тыге шоналтемат, кӧргемлан изиш куштылемеш…»

     Ятманов-Азмекейын пленыште лийме корныжо Польша, Германий да Чехословакий гоч эрта. Такшым ватыжлан чын ойлен улмаш: сарыште фашизм ваштареш кредалде кодын, 1945 ий марте тушман кидыште орланен. 1942-1945 ийла писательын шӱмешыже паремдаш лийдыме сусырым коденыт. Мӧҥгӧ пӧртылмек, тошто верыш, издательствыш, вуйлатыше В.Столяров-Юксернын алмаштышыжлан налыныт. Ик ий утла эртат, ала-кӧжӧ кӱшыл органыш вуйым шиеш: «Ончалза ян, книгам лукмаште ончычсо пленный-шамыч ─ Азмекей, Докукин, Кирпичников (Йыван Кырлан шӱжарын марийже) ─ пашам ыштат. Нуным кожен колтыман!»

     Сталин жапыште ончычсо пленный-влакым тушманлан ужалалтшеш ужыныт. Санденак Мичурин-Азмекейлан книгоиздат гыч каяш логалын. Онын колымекше иже, 1955 ийыште, кокымшо книгажым («Чодырасе сӱан») луктын кертын. 1957 ий ага тылзыште СССР писатель ушемыш пуртеныт. Писатель кусарыме сомыллан ятыр вийым пуэн, публицистикымат ӧрдыжеш коден огыл. Но изиш ончычрак ешыже шаланен. Тугодсо закон почеш, тидын нерген газетыш серыман улмаш. Юлия Ильиничнат тыгак ыштен: марийже деч ойырлаш шонымо нерген «Марий комунна» газет гоч (1952 ий 11 ӱярня) увертарен, вара ты йодышым калык суд ончен (тунам еш Институтский уремысе 7-ше номеран пӧртыштӧ илен). Мутат уке, тиде савыртыш писательын чоныштыжо сусыр палым коден. Илен толын, Александр Степанович Писатель ушемын полшымыж дене Звенигово олаште шкаланже пачерым налеш да пытартыш ийлажым тушто эртара. Александр Степановичлан республикысе культурын заслуженный пашаеҥже лӱмым пуымо.

Сылнымут корныжо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

А. Мичурин-Азмекейын возымыжым тематике шот дене кум ужашлан шелаш лиеш: пӱртӱс нерген ойлымаш-влак, мыскара да социальный темылан возымо произведений-влак. Поснак кугу верым пӱртӱс теме налын шога.  Тукым гыч тукымыш вожланен кодшо йомак-койдарчык ден пӱртӱс тушто-ондалчыкымат, илалшырак сонарзе-колызо-влакын пӱртӱс тушто гаяк «оксадыме, но поян» илышышт гыч шарнымашыштымат, но ойыртемынак лишыл да чонеш логалше улыт мыланна тачысе кечын кажне еҥым шочмо пӱртӱсын йолташыже да аралашыже лияш ӱжшӧ ойлымаш-влак.

Икымше ошкылым журналлашке возымо гыч тӱҥалын. «У вий» журнал 1929 ийысе 3-шо номерыште увертарен: «А.С. Ятмановын «У вий», «Шонышо», «У илышыш» почеламутлаже печатлаш огыт йӧрӧ». 1931 ийыште тышан икымше ойлымашыже («Чоя рывыж капканеш пижеш») савыкталтын. 1932-1933 ийлаште журналыш «Чодыра йӱклана», «Корай», «Элнетыште»  очерклаже пурталтыныт.

1939 ийыште  "Пиалан илыш" альманахеш  писатель "Комунист Миклай" повестьшым савыктен.

1940 ийыште А. Мичурин-Азмекейын икымше сборникше "Патриот-шамыч" лӱм дене лектын.

1955 ийыште А. Мичурин-Азмекейын "Сонарзе-влакын ойлымышт" манме, "Чодраса сӱан" сборникше тӱням ужеш. Тиде жап гычын, писательын творчествыштыже тӱҥ теме – пӱртӱс.

Шуко ойлымашыже-влак марла да рушла савыкталтыныт ("Пӱртӱс мурызо", "Тул воктене", "Волгыжтӱр").

1956 ий Ага тылзын Писатель ушемыште каҥашыме годым Никандр Лекайн повестьын кокымшо ужашыжым але мартеат возыдымылан авторым шылтален ойлен. Азмекей эре варалан кодшо пашашке кычкалтеш, да ешарыме, уэмдыме «Комунист Миклай» повесть 1966 ийыште посна книга дене савыкталтеш.                      

Произведений-влак коклаште посна верым Мичурин-Азмекейын "Шап ерыште" ойлымашыже налын. Ойлымашын геройжо ─ сонарзе. Лудо лӱйымӧ олмеш тудо вараш-курныжым лӱа да лудым утара.  "Шап ерыште" сборникым татар, чуваш, мордва, финн, эстон, коми, венгр йылме-влакыш кусарыме.  

 А. Мичурин-Азмекейын «Россон чодыраште" повестьше (1972) калыкын война жапысе подвигше нерген каласкала, документальный мемуаристикалан шотлалтеш.    

Серызе шке ӱмырыштыжӧ марла кандаш да рушла вич книгам луктын шукта. Документ негызан, ямде «Мӱндыр ӱжара» повестьше таче мартеат ош тӱням ужын огыл.       

Сылнымут[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Книга-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Патриот-шамыч: ойлымаш-шамыч [Патриоты: рассказы]. Йошкакр-Ола: Маргосиздат, 1940. 60 с.
  • Чодрасе сӱан: ойлымаш-вл. [Лесная свадьба: рассказы]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1955. 47 с.
  • Тул воктене: ойлымаш-вл. [У костра: рассказы]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1960. 88 с.
  • Комунист Миклай: повесть. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1966. 136 с.
  • Пӱртӱс муро: ойлымаш, очерк, фельетон [Поэзия природы: рассказы, очерки, фельетоны]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1968. 110 с.
  • Россон чодраште: (документ негызеш возымо повесть) [В лесах под россонами: документ. повесть]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1972. 128 с.
  • Пондаш мыскара: ойлымаш-вл. [Борода: юмор. Рассказы]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1976. 72 с.
  • Пӱртӱс муро: ойлымаш-вл. [Поэзия природы: рассказы]. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1981. 206 с.

Моло вере савыкталтше произведенийже-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Гай: (рассказ) // Туан литература: 2 ч.: кудымшы класслан хрестомати / К. Беляев дон С. Ибатов. Козмодемянск: Маргосиздатын Кырык-Мары филиал, 1949. С. 158-163.
  • Кайык комбо // Марий литература: 10 класслан хрестоматий / А.Ф. Веденькин ямдылен. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1975. С. 145-149.
  • Кастене мутланымаш: ойлымаш // Шочмо йылме: тӱҥалтыш школын кокымшо классшылан лудшаш книга / П.А. Клюкин ден А.Н. Глушкова ямдыленыт. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1960. С. 221-222.
  • Кум теҥге: ойлымаш // Марий литература: 10 класслан хрестоматий / А.Ф. Веденькин ямдылен. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1975. С. 139-143.
  • Россон чодыраште: документ негызеш возымо повесть // Ава шӱм: кум повесть. Йошкар-Ола: Марий кн. изд-во, 1991. С. 143-251.
  • Шошым: ойлымаш // Марий литератур: 4 класслан хрестоматий / Е.М. Иванова, А.Н. Клюкина, П.А. Клюкин ямдыленыт. Йошкар-Ола: Кн. лукшо марий изд-во, 1972. С. 149-150.
  • А илыш шуйна…  Новелла // Марий коммуна. 1975. 29 март. С. 4.
  • Йочам годым: ойлымаш // Ямде лий. 1975. 12 апр.
  • Йӱдеат руштат: сатира // Ончыко. 1965. № 5.
  • Кастене: ойлымаш  // Ончыко. 1955. С. 69-70.
  • Корнышто: ойлымаш // Марий коммуна. 1937. 9 март. С. 3.
  • Красноармеец: ойлымаш // Марий коммуна. 1939. 9 окт.
  • Мирон кугызан ойлымашыже // Ончыко. 1955. № 1. С. 57-62.
  • Ни кол огыл, ни шыл огыл: очерк // Волжская правда. 1966.  6 авг.
  • Нигӧ, нимо мондалтын огыл: корнысо блокнот гыч // Марий коммуна. 1971. 23 февр. С. 4.
  • Родинын ӱдыржӧ: писательын блокнотшо гыч // Рвезе коммунист. 1940. 9 март. С. 4.
  • Салам, шыже! // Марий коммуна. 1966. 3 сент. С. 4.
  • Шошо телым сеҥа: ойлымаш // Марий коммуна. 1963. 14 апр. С. 4.
  • Элнетыште: очерк // У вий. 1933. № 4. С. 41-42.
  • Юрий Чавайн // Ончыко. 1964.  № 2. С. 53.

Муро-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Если бы знала, как глубоко озеро!
  • Река глубока, а воды нет
  • Восходит утреннее солнце

Вес йылмылаш кусарыме произведенийже-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • У костра: рассказы / пер.  А. Докукина. Йошкар-Ола, 1959. 80 с.
  • Поэзия природы: рассказы / пер.  А. Смоликова, М. Мукачева, З. Макаровой, Л. Ятманова. Йошкар-Ола, 1977. 112 с.
  • Дедушкина азбука: рассказ  / пер. Л. Ятманова // Зелёная роща. М., 1976. С. 192─197.
  • На зорьке: рассказы. Йошкар-Ола, 1977. 112 с.
  • Лесная свадьба: повесть, рассказы. Йошкар-Ола, 1985. 176 с.
  • На озере Шап: рассказ / пер. А. Докукина // Солнце над лесами. Йошкар-Ола, 1984. С. 223─229.
  • В лесах под Россонами: документ. повесть; пер. с марийск. Р.И. Ананьевой.  Йошкар-Ола: МПИК, 2008. 119 с.

Шымлыме паша-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Библиографий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • А. Мичурин-Азмекей // Писатели Марий Эл: биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 2008. С. 413-415.
  • А. Мичурин-Азмекей (Александр Степанович Ятманов) // Ончыко. 1984. № 2. С. 49.
  • А. Мичурин-Азмекейлан – 85 ий // Провой кундем. 1997. 24 окт. С. 49.
  • Валентинов А. На зорьке: в мире книг // Марийс. правда. 1970. 15 янв. С. 3.
  • Васильева К. Годы и судьбы Ятмановых // Передовик. 2002. 19 нояб. С. 3.
  • Виса А. «Чодрасе сӱан» нерген йолташем дене мутланымаш // Ончыко. 1956.  № 3. С. 89-91.
  • Глушкова З.М. Мичурин-Азмекей – марий Пришвин // Марий Эл. 2007. 2 окт.
  • Галютин Ю. Пӱрымашыже ойлымаште улмаш: А.С. Мичурин-Азмекейын шочмыжлан - 85 ий // Марий Эл. 2007. 2 окт.
  • Данилов Б. Мичурин-Азмекейын творчествыжым каҥашымаш // Марий коммуна. 1961. 29 сент. С. 3.
  • Зайниев Г. Азмекей – марий Пришвин // Кугарня. 1997. 31 окт.
  • Ибраева Г. Туныктымо пашажым Кугу Корамас школышто тӱҥалын // Волж. вести. 2012. 11 окт. С. 3.
  • Иванов Л. 70-летие А.С. Мичурина-Азмекея // Молодой коммунист. 1982.  4 нояб.
  • Изи Моламас гыч пӱртӱс мурызо / И.Степанова ямдылен // Кугарня. 2007. 5 окт. С. 4.
  • Кадыков Н. «Лесная свадьба»: о сб. рассказов Мичурина-Азмекея // Марийская правда. 1956. 25 март. С. 3.
  • Кадыков Н. «Тул воктене» // Марий коммуна. 1961. 13 янв. С. 3.
  • Новиков Вл. Певец родной природы: писателю А. Мичурину-Азмекею – 60 лет // Молодой коммунист. 1972. 12 окт. С. 3.
  • Осмин И. Пӱртӱсым мурышо // Марий коммуна. 1968. 22 нояб. С. 3.
  • Тимофеева В. Йомартле пионер жапем // Ямде лий. 1980. 26 янв. С. 2.
  • Каныш-Ковешникова Г. Страсти по писательскому дому // Марийская правда.  2007.  4 окт.  С. 8.
  • Юксерн В. Мичурин-Азмекей: «Шарнымаш» цикл гыч // Марий Эл. 1996. 27 апр. С. 4; 30 апр.  С. 6; 1 май.  C. 6; 6-7 май.  С. 7.
  • Ятманов Л. Поэзия природы // Марийская правда. 1982. 29 окт. С. 3.

А. Мичурин-Азмекей газетыш корным почмыжо нерген (1940)[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

1931 ий. Мый первый гана редакций омсашке миен шогальым. Омсаш возен сакыме: «Рвезе коммунар» газет редакций». Икмагал ӧрын шогымеке, омсам шупшыльым. Ӱстел коклаште шинчыше еҥ мыйым тура ончен пелештыш:

     ─ Мом каласет?

     Мый, мутым лукдеак, кидысе кагаз лапчыкем шуялтышым…

     ─ Стихим возенам, манат? ─ вуйым нӧлталын йодо. ─ Кок куплет келша, а вес кок куплетшым моктен ом керт…

     Тудо йолташын мутшо почеш кок кече гыч ик заметкым возен колтышым. Тудо газетеш печатлалте. Йымалныже «Мичурин-Азмекей» лӱмем возымо. Ындыжым куаныме дене эшеат чот шӱмем пырткен.

     Тиддеч вара чарныдеак газетыш возен шогем. Тыге мый газет дене таҥ лийым, таче мартеат газет гоч литературный пашаштем кушкын шогем…

     1934 ий марте мый ялыште иленам. Тудо жапыште возымо ойлымаш-шамычем школысо йолташемлан лудеденам. А тудыжо колышт шинчышыжлак нераш тӱҥалеш ыле. Очыни, возымеем шӱмым тарватыше огыл улмаш.

     1934 ийыште армийыш кайышым. Вот тушто (армийыште) изи пашак кугун коймым, сай пашаштак ситыдымаш улмым шижаш тӱҥальым, литературын пашаштем утларак серъёзнын тыршаш кӱлмым умылышым».

     Туштак умбакыже возен: «Армий илыш, Родиным аралымаш мылам кеч-могай кугу паша дечат шерге лие, да мый возымо пашаштем оборонный темыш куснышым. Вич ий коклаште ятыр ойлымашым тиде тема дене возенам (йоча-шамычлан возымымат шотлаш гын, коло ойлымашыш погына). Ятыр гыч лу ойлымашыже тенний посна сборник дене лекте…

     Лудшо-шамычлан шижтарышаш улам. Марий литературышто оборонный тема дене возымым (прозо гыч) муаш йӧсырак. Садлан мыланем тунемаш нигӧ деч ыле, лачшым каласаш, шкаланем шке гына корным ышташ тӱкнен. А тиде тема дене возаш утларак йӧсӧ, неле…

     Сборник деч ончыч ойлымашем-шамыч чылажат жапыштыже газетлаш печатлалтыныт. Но нигӧат ны шере, ны кочо мутым мыланем каласен огыл… Лудшо-шамыч шкеныштын пӱсӧ да шерге мутыштым каласат дыр, шонем.

М. Казаков. Торасе вашлиймаш (М. Азмекей лӱмеш) (1941)[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Пеш торасе вереш, йошката пӱнчерлаш,

Мыланнаже пернен, йолташем, вашлияш.

 Шонен отыл тыят, шонен омыл мыят…

 Ик шомакым муде шогена коктынат.

 Куанен шыргыжмаш. Куанен вашлиймаш!..

 О таҥем! Курымеш тидым ок лий мондаш.

 Шочмо верым ала конденат пеленет?..

 Ончылнем тӧрштыл-модын лойгалте Элнет…

 Сӱретлалте тунам шочмо сурт гай ола,

 Йымыжа Палантайым уэш мый колам.

 Пуйто тыштак Какшан… Да таҥем воктенем.

Нигузе ом ӱшане мый таче шканем!..

Шергакан йолташем! Кугу тау тылат!..

Тый шогет ончылнем… Шыматен воштылат…

Тиде годым чонем шочмо верым ужеш,

Шулдыраҥын, шӱмем чот пыртка да шолеш…

Шанче да литератур критик паша-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Сергей Ибатов-Эман. «Патриот-шамыч» сборниклан рецензий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

 Мичурин-Азмекей начал писать очерки и рассказы в 1934 году, когда был призван в ряды РККА. Наблюдения и собственный опыт жизни в Красной Армии дали ему богатый фактический материал  для оборонных рассказов, которые он начал печатать в 1935 году в областных газетах…

 Рассказы написаны понятным, народным, индивидуальным языком. Особенно удачно разработал Мичурин-Азмекей язык военных… Рассказы, небольшие по размерам, всегда интересны по сюжету. Такие рассказы писать очень трудно. В них необходимо максимально уточнять взятую тему, чтобы в маленькой раме создать художественный образ… Хочется надеятся, что автор ещё многое расскажет читателю о сегодняшней армии, ставшей неизмеримо сильнее и монолитнее.

(Марийская правда. 1940. 28 нояб.)

Москосо критик В.И. Рогаев:[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

 Известный марийский писатель А. Мичурин-Азмекей продолжает пришвинскую традицию в литературе. Сам охотник и следопыт, он воспевает в своих рассказах милый его сердцу родной край, задумчивую красоту леса, щедрые дары природы. В неторопливом повествовании, словно разговаривая с собеседником, он передаёт читателю лесные были и небылицы, различные случаи из жизни охотников и рыболовов. Сами по себе истории эти просты и непритязательны, и нет в них присущего многим произведениям подобного толка <<охотничьего>> азарта. Они необходимы писателю для того, чтобы подчеркнуть сопричастность человека и природы, привить у него любовь к её вечной красоте, бережное отношение к её богатству. Так в его рассказах, пейзажных этюдах и зарисовках вырастает главная тема ─ человек и природа. Словно опытный гид, он знакомит нас с повадками птиц и зверей; щедро разбросанные в рассказах и очерках пословицы и поговорки, нехитрые житейские истории подчёркивают характерные черты марийского народа: его доброту и гостеприимство, благожелательность к людям и чувство патриотизма. И всё это нераздельно связано с главной его темой ─ любовью и бережным отношением к природе. В основе каждого рассказа-бывальщины ─ какой-либо памятный случай из личного опыта автора, либо его знакомых охотников, лесничих, рыбаков. Так вырастает собирательный образ рассказчика-человека, влюблённого в родные места… В этом так сказать, и заключён высокий нравственный смысл, эстетический аспект его повествований…

(Тыгай паша почеш: Колумб В.  Пӱртӱс мурызо // Ончыко. 1972. № 5. С. 90-94)

Ю. Галютин:[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Мы ещё не знаем, скольким своим читателям он открыл глаза и помог понять, оценить доброту и щедрость наших лесов, сколько незадачливых горе-охотников опустило свои ружья перед раненной птицей или зверьком, внезапно вспомнив сюжет того или иного рассказа. А.Мичурин-Азмекей относится к лесу как к живому, как к другу, который никогда не подведёт, и учит этому своего читателя, доверительно и неторопливо разговаривая с ним, отдавая дань сказкам, прибауткам, острому народному слову. Одушевлять, одухотворять ─ истинная цель настоящего мастера слова. 

(А.Мичурин-Азмекей. К 100-летию со дня рождения: библиогр. справочник. Йошкар-Ола. 2012. С. 7.)

Кылвер-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Негыз[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  1. Марийская Биографическая Энциклопедия / сост. В. Мочаев. Йошкар-Ола, Марийский биографический центр, 2007. ISBN 5-87898-357-0
  2. А. Мичурин-Азмекей // Писатели Марий Эл: биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 2008. С. 413-415.
  3. Иванов И.С. Марий литератур. Йошкар-Ола, 1994. С. 8-12.
  4. Галкин И.С. Кто и почему так назвал. Йошкар-Ола, 1991. С.125.
  5. Иванов Л. 70-летие А.С. Мичурина-Азмекея // Молодой коммунист. 1982.  4 нояб. С. 1.
  6. Глушкова З.М. М ичурин-Азмекей – марий Пришвин // Марий Эл. 2007. 2 окт.
  7. Галютин Ю. Пӱрымашыже ойлымаште улмаш: А.С. Мичурин-Азмекейын шочмыжлан - 85 ий // Марий Эл. 2007. 2 окт.
  8. Данилов Б. Мичурин-Азмекейын творчествыжым каҥашымаш // Марий коммуна. 1961. 29 сент. С. 3.
  9. Зайниев Г. Азмекей – марий Пришвин // Кугарня. 1997. 31 окт. С. 10.
  10. 10. Зайниев Г. Серыш да почеламут // Марий Эл. 2012. 3 окт. С. 7.
  11. Изи Моламас гыч пӱртӱс мурызо / И.Степанова ямдылен // Кугарня. 2007. 5 окт. С. 4.
  12. А. Мичурин-Азмекейлан – 85 ий // Провой кундем. 1997. 24 окт. С. 49.

Важ-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  1. Электронный банк документов «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.».