Марий Тиште кече

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
(Колтымо Марий Тиште Кече гыч)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Файл:Mari tishte keche.jpg
Марий Тиште кечын логотипше

Марий Тиште кече — йылме дене кылдылтше марий пайрем. 1775-ше ийыште Рушэл шанче академий Петербургышто «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман книгам савыктен лукмо дене кылдалтын. Тиде книга марий тиштын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тушко чылаже тӱжем наре шомакан мутым пуртеныт. Марий Элыште Тиште кече 90-ше ийла гыч пайремлалтеш, а 1998 ий гыч ты пайремым кугыжаныш кӱкшытышкö нӧлталыныт.

Пайремын шарлыме кумдыкшо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий Тиште кече уло марий калыкын пайремже семын Марий Элыште да тыгак марий калыкын тӱшкан илыме ӧрдыж кундемлаштыштат пайремлалтеш.

Эртарыме жап[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

1990 ий гыч Марий Тиште кече кажне ийын теле тылзын 10-шо кечынже пайремлалтеш.

2009 ийыште Марий Тиште кечым Мер Каҥаш ямдылен. Пайрем Йошкар-Олаште эртен. Кок йодышым рашемденыт: марий юмынйӱла нерген да марий йылман компьютер паша шотышто. Тыгак эше Йыван Кырла лӱмеш кугыжаныш премийым кучыктеныт.

Эртымгорно[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий-влак Тиште кечым эше 90-ше ийла гыч палемдаш тӱҥалыныт. Тунам марий калык погын тыгай пунчалым луктын:

Марий чоным тарваташ, марий еҥын шке марийлыкшым нӧлталаш, шке тӱвыраже дене, йылмыже дене кугешнен илаш тараташ манын, теле тылзын 10-шо кечыжым Марий Тиште кече семын палемдаш.

1775 ийыште Теле тылзын 10-шо кечынже Санкт-Петербург оласе кевытлашке икымше марий грамматикым "Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского народа" ужалаш луктыныт, садлан тиде кечым пайремлан ыштеныт. Авторжо Озаҥ оласе архиепископ В. Пуцек-Григорьевич лийын, но тудым ямдылаш Озаҥ оласе духовный семинарий пеленсе школын марий тунемшыже-влакат полшеныт.

Кузе лӱм лектын[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Тиште — тошто финно-угор шомак; ондакше тудо «шӱдыр» умылымашым ончыктен (таҥастаре финнла tähti — шӱдыр). Вара кумалтыш ушемын палыже лийын (пале — рушла знак, знамя), арам огыл вет знамям кызытат марла тисте манына — тошто ыҥже, пале, тыште раш палдара. Вара тудо ушемын палыжым гына огыл, шкенжымат ончыкташ тӱҥалын. А 20-шо ийлаште тиштын акрет годсо ыҥжым шарналтен, эсогыл йӱкпалымат тиште манаш тӱҥалыныт. Тушечынак эше вес мутым шонен луктыныт: тиштер — алфавит.

А 1990 ийыште, кунам у пайрем нерген мут лектын, тиде акрет годсо шомакым шарналтен, тудлан у шӱлышым пуэныт — тудымат вет ожно уверым пуымо, иктаж-мом шижтараш кӱлмӧ годым кучылтыныт.

Тыгак ончо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Негыз[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • И.Г.Иванов. "Марий возыктышын вияҥме корныжо"
  • О.А.Калинина "Марий пайрем-влак. Полшык", Йошкар-Ола, 2006