Алексеев, Геннадий Валерианович

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Геннадий Валерианович Алексеев
Геннадий Алексеев
Шочмаш дене лӱм:

Геннадий Валерианович Алексеев

Тыршымаш алан:

серызе, почеламутчо, журналист

Шочын:

1955 ий 17 пургыж(1955-02-17)

Шочмо вер:

Марий АССР, Морко кундем, Эҥерсола ял

Гражданство/Подданство:

Совет Ушем Совет Ушем
Россий Россий

Колен:

2012 ий 13 идым(2012-09-13) (57 ий)

Колымо вер:

Йошкар-Ола

Чап пӧлек да премий:

Геннадий Алексеев (Геннадий Валерианович Алексеев) (1955 пургыж 17, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерсола ял —13 идым 2012, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1997).

Илыш корныжо[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Геннадий Алексеев 1955 ий 17 пургыж (февраль) тылзыште Морко кундем Эҥерсола ялеш, тыглай кресаньык ешеш шочын. Писательын 2005-ше ийысе шарнымашыже (возымыжо) гыч:

«

Мый шочынак кок пачаш пиалан улам – ош тÿняшке шкетын огыл, а коктын, йыгыр пелашем Нина дене, толынам. Моло семын шкетын лийын омыл – воктенем йолташ эре лийын. Тидланак ачам-авамлан да Юмылан таум ыштем.

»

Эҥерсола ялысе тÿҥалтыш школышто 4 класс марте тунемын. Кыдалаш шинчымашым Морко районысо Октябрьский школышто налын. 1965–1970 ийлаште Йошкар Оласе икымше номеран музыкально-художественный школ-интернатыште тунемын. Тиде тунемме жапыште икымше почеламут корнылаже возалтын:

Миша шÿшкан огыл чиен
Чодыра могырыш шикшалтын
Кож вуйышто урым ужын
Мумыж ден(е) камвозын.

1972 ийыште тудо Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже экзаменым куча да марий отделенийын студентше лиеш. Тыште тудо 1972–1977 ийлаште тунемеш. Тиддеч вара ик ий «Ямде лий» газет редакцийыште паша усталыкым поген. 1978–1979 ийлаште Мÿндыр Эрвелне Совет Армий радамыште служитлен. Пöртылмекыже, угыч йоча газетым ыштыме пашаш ушнен. Тыште тудо 1988 ий марте тыршен. 1988 ийыште тудым Москошко высший партийный школысо журналистике отделенийыш тунемаш колтат. 1990 ий деч вара «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газетын спецкоржылан, «Марий Эл учитель» журналын тÿҥ редакторжылан, Марий книга савыктышын директоржылан, Марий туныктыш институтын редакций- савыктыш пöлкажын вуйлатышыжлан, «Ончыко» журналысе проза пöлка редакторлан ыштен. 2000 ий гыч шкенжым юмыйÿла пашалан пуэн (Йошкар-Оласе Шнуй ырес руш-марий лютеран черкын дьяконжо лийын). «Сорта», «Вестник Уральского пробства церкви Ингрии», «Марий кумалтыш» (сборник), «Айста кумалына» (молитвослов), «Юмылан чапмуро» (духовный мураршаш), приходской школлан тунемме книга – тыгай савыктыш-влакын организаторжо лийын.

Творчествыже[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Сылнымут дек школ жап гычак шÿмаҥын. Школ-интернатыште сылнымут кружокыш эре коштын, тиде пашам марий йылме да литератур урокым туныктышо П.А. Апакаев вÿден.
Г. Алексеевын литератур пашажым кум ужашлан шелаш лиеш:
1) 1968–1978 ийла (поэзийыште пашам ышта);
2) 1978–1999 ийла (прозо ден шке илышыжым кылда);
3) 2000 ий гыч духовно-просветительский литературым возымаш да кусарымаш деке шÿмаҥеш. Катехизисым да моло черке сылнымутан литературымат марий йылмыш кусара.
Г. Алексеев шке творческий корныжым поэт семын тÿҥалын, вара прозыш куснен. Кумдан палыме сылнымутчо семын тудо прозышто пашам ыштымыж дене лийын. Автор шке творчествыжын тÿҥалтышлан 1983 ийыште «Эрвий» альманахыште савыкталтше «Лиза тöрлана» ойлымашыжым шотлен.
Тудын прозыжо куштылго стиль да йылме поянлык, лиризм ден ойыртемалтын. Геройжо-влак романтике шÿлышан да шке цельышт дек шуаш тыршыше семын сÿретлалтыныт. Автор моло серызе-влак коклаште пÿртÿс сÿретым ончыктен моштышо усталыкше дене ойыртемалтын. Марий пÿртÿс тудлан чоным куандарыше да лыпландарыше – ава гае –лийын. Армий радамыште лиймыж годым чÿчкыдынак шке кугурак йолташыжлан, Валентин Борисович Исинековлан, серышым возгален шоген, тудыжо салтакын кажне письмажым шинчасортала арален да, пöртылмекыже, шкаланже кучыктен. Тыге самырык авторын «Погонан рвезылык» икымше кугурак произведенийже шочын. Тыште тудо салтак илышын эн чот ушеш кодшо татше-влакым сÿретлен.
«Погонан рвезылык» лÿман книгаштыже эше «Тулык чон» повесть пурен. Тудат авторын биографийже дене кылдалтын. «Тулык чон» ончыч ойлымаш семын возалтын да «Чывытан» лÿм дене печатлалтын. Шуко эпизодшо писательын илышыж дене кылдалтын.
Г. Алексеевын кокымшо книгаже «Ӱшаным ÿжара конда» лÿм дене 1993 ийыште лектеш.
2001 ийыште прозаикын посна книга дене лукмо «Шочмо вер-чевер» лирический новелле-влак ош тÿням ужыныт. Тиде писательын кумшо книгаже лийын.
Г. Алексеевын творческий ойыртемже семын лиризмым палемдаш кулеш. Тидыжым шочмо кундем, марий пÿртÿс нерген возымыштыжо шижына. «Йотышнышо» повестьше кызытсе ял илыш темылан сералтын.
«Шочмо кече» произведенийыште автор мыланна лишыл еҥна-влак нерген мондаш тÿҥалмына нерген шижтара.
Илыш радам пужлымым, еҥ-влакын икте весышт деке кумыл йÿкшымым, еш, тукым шаланымым тыгак автор « Илет-илет да мом от уж» повествованийыштыже ÿшандарышын да раш сÿретла.
Кокымшо книгаштыже лÿмын йоча-влаклан «Мыят кугу лиям» пöлкам ойыра. Тиде ужашыште прозаик чыла материалым шке ÿдыржын, палыме икшыве-влакын койыш-шоктышыштым эскерен чумырен. Тыгак шке йоча пагытшым тачысе кече дене таҥастарен возен. Тышке пурышо произведений-влак лирический этюдлан келшен толыт.
Марий автор формо шотышто у ошкылым ыштен. «Шочмо вер – чевер» книгаш пурышо произведений-влакын чылаже вич ужашлан шеледыме: «Идалыкын эрже – шошо», «Кеҥеж кечын тамже», «Шыже толмым шижам», «Теле туштым тушта», «Идалыкын оҥго – латкок тылзе».
Г. Алесеевын произведенийлаштыже чылажымат шоналтен, вискален чоҥымо. Прозаикын шочмо йылмын сылнештарыме йонжо денат моштен пайдаланыме, кÿлеш шомакым лач шке верыштыже кучылтмо шижалтеш. Шке произведенийыштыже сюжет йогын-влакым нигунам утыжым огеш шуйдаркале, шомакым аныклен кучылтеш, шочмо йылмын тамжым, ямжым лудшо еҥлан тÿрыс почаш тырша.
Йылме шижмаш – писательлан Юмын пурымо эн кугу пöлекше. Г. Алексеев шочмо марий йылмынан, шке манмыжла, чевержым, вержым, эржым сайын шижын моштен да творчествыштыже тÿрыс кучылтын, землякшын, Валентин Колумбын, пайдале традицийжым кÿлынак пенгыдемден шоген.

Писатель дене вашмутланымаш[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Юмын «тарзыже» улам[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

– Геннадий Валерианович, пытартыш жапыште прессыште лÿмет шагал коеш да шокта. Кузе ила да мом ышта тачысе кечын писатель Геннадий Алексеев?
– Чынак, “кугу прессыште” пытартыш кум ий лÿмем огеш кой да ок шокто. Южгунам мый шкежат тидлан öрткен-тургыжланен колтем. Писатель возымым чарна гын, тиде – азап. Тыгайышкыже кызыт шуко писатель верештын. “Устелышке” возен оптымын пайдаже – сайже шагал-ла. Кеч-кöат: мланде пашаеҥ ма, “кагазыште курал-ÿдышö” писатель ма – кажныже паша лектышыжым ужнеже, молылан ончыктынеже, аклыме мутым колнеже.
Кызыт кеч-кунар, кеч-могай чапле деч чапле, сай деч сай мутым (произведенийым) сере, шукыжо ÿстелышке “шылын” возеш. А книгам лукташ таче пеш неле.
Шоналтет да öрат: эн неле, ала-могай туткар пагытыштат – кеч Граждан я Отечественный сар ийлам, кеч шужен ийым нал – марла книга-влакат, альманах ден журнал-влакат лектын шогеныт. Кызытше вара могай-тугай туткар жап? Шоналтет да… шортат шол.
Но мыланем шорташ – язык. Юмылан тау, кагазым “курал-ÿдымö” пашам изин-олян вораненак шога. Туге, чумыр марий калыклан палыме да пагалыме журнал ден газетлаште лÿмем ок кой гынат, кажне кечын компьютерлан “кумалам”, кажне кечын чап – чара аҥа гай ош кагаз ÿмбаке шурно пырчыла шомак ден мутгорно-влак возыт, жап шумеке, могай-гынат лектышым пуат.
– Литературовед Аркадий Васинкин ик жап Марий телевиденийыште сылнымутчо-влак дене вашмутланымаш шотан “Писатель возаш шочын” передачым вÿдыш. Тудын мутшо дене келшышын, тугеже писатель Геннадий Алексееват чылт нимом возыдеак ок иле…
– Пеш порын шарнем Аркадий йолташемын тиде передачыжым. Путырак поро да данле-надырле пашам жапыштыже ыштен кодыш родем. Мыйын шонымаште, тиде тудын ик изи ужашыже веле. Тунам Аркадий Афанасьевич тÿҥ шотышто лÿмлö да кугурак ийготан писатель-влак дене ваш мутланыш. Кызыт нуно чылан гаяк мемнан дене, илыш дене чеверласеныт. Но илыш, сылнымут илышат тидын дене чарнен ок шогал. Ик тукымым весе алмашта. Писатель ешыштат у тукым кушкын шога огыл мо? Садлан Васинкинлан тыгай тыланыме ойым каласыме шуэш: суапле пашажым умбакыже шуяш кумылжо лийже.
Шкемын нерген каласаш гын, кызыт Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкын пашаеҥже, марий манмыла, попшо улам. Шукерте огыл Советский районысо Шуарсола-Люперсола кундемыште почылтшо черкын кугуракшылан ойыреныт. Олаштат, яллаштат кумалтыш-влакым эртарем, Юмынойым калыкем коклашке шараш тыршем.
Черкысе пашам-тарзыланымем шоныдымын-вучыдымын тÿҥале. 2000 ий шошым Урал пробствын (“епархий” семын умылыман) “Вестник” лÿман газетшым ышташ полшаш йодыч. Тылеч вара тудо 12–18 лаштык дене кажне ийын лектын шога. Возышыжат, тöрлышыжат, сöрастарышыжат ик шкетак улам. Вара марла кумалтышлан Юмыной гыч тидым да тудым кусараш йодыч, вет марла тÿрыс Библий кызытат уке. Тыге “Кумалына” чоклыммут книга чумыргыш.
Лютеран черкысе кумалтышын ик ойыртемже тыгай: кумалаш толшо-влак шке гыч шуко чоклат, Юмым чапландарен, тудлан тауштен да удыл йодын тÿшкан мурат. А тыгай мурыжо марла йöршын гаяк уке ыле. Василий Регеж-Горохов дене коктын финн, немыч да моло калыкын ятыр черке мурыштым кусаренна, икмыняр марий композитор дене пырля южо мурылан шомакымат шкеак келыштарышна, шÿдö тыгай мурым ик аршашышке чумырымо “Юмылан чапмуро” книга ÿмаште калык коклашке шарлыш. Тиде книгам ямдылыме годым кÿчык-кужу илыш-корныштем ала-кунамак кудалтен кодымо поэзий таҥем дене, икымше йöратымашем дене вашлийым – мурылан шомакым сераш кÿлмö амал дене уэш почеламутым возаш тÿҥальым. Тидыже мыйым моткочак куандарыш, чонем йывыртыктыш. Тидланат Юмыланак уэш-пачаш таум ыштем.
Ӱмаштак Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкына “Сорта” чоншÿлыш волгалтарыше (“духовно-просветительский ” манын умылыман) журналым лукташ тÿҥале. Адакат шкетынак тымарте куд номерым чумырышым, да Юмо полшымо дене нуно ош тÿням ужыч. Тылеч посна Юмыной негызеш йоча-влаклан чиялтен сöрастарышаш “Илыш книга”, йоча Библийым тунемаш полшышо кнага ямдылалтын.
Юмын поро кумылжо да йолташем-влакын полшымышт дене лучко-коло ий изин-изин, пырчын-пырчын чумырымо “Шочмо вер – чевер ” книгам ончылий калыклан пöлеклен кертым. Чевер шулдыр коман кок тÿжем наре изи “кайыкем” Марий Эл да Пошкырт кундем мучко чоҥештен кайышт.
Пытартыш жапыште возымем чумырен, “Куку муро ойган” повесть ден ойлымаш-влак книгам чумырен шуктенам. “Кагаз аҥам куралаш тÿҥалмемлан” 25 ий да ош тÿням ужын, чон юарлен кычкырал колтымемлан 50 ий темме лÿмеш ала тудат ош тÿням ужеш. “Ончыкылан” ончылияк сöрымö “Тылзе ÿдыр” повестем кунам-гынат мучашке шуэш, шонем. Юмак полшыжо ыле.
– Писатель йолташет- влакын возымыштым эсекрет докан. Пытартыш жапыште савыкталтше произведенийла кокла гыч кöн серымыжым сай але уда могырым палемден кертат але тыланыме мутет могай лиеш?
– Жапын-жапын веле кидышкем сылнымутан книгам налам шол, коклан гына писатель йолташем-влакын возымыштым шергалам. Ойлышашат уке, намыс. Куанем Морко родемлан, Леонид Яндаковлан, да порын кöранем. Тынар ийготыш шумеке иже, сылнымутшо ош тÿням ужаш тÿҥале. Да вигак Кугыжаныш премий дене аклалте. Тымартеже тутыш “шем сомылым” шуктен шол, ятыр ий газет пашаште ала арамак, шонем, мочол куатшым шалатыл-вужгымдыл толашыш. Ятыр курым ончыч эртышым шымлен, романым возаш – манаш веле. Тÿрлö архивлаштыже мойн кÿлеш кагаз ластыкым я ик-кок корным кычалын-шерген шинчашыжак кунар жап да чытыш кÿлеш, а вараже сюжет кышкарым тодын, герой-влакын илышышт дене саде акрет жапышке куснен илаш да сераш… Калык писатель Василий Юксернын ойлымыжым шарнем: ик главам возаш архивыште кок-кум пуд кагазым пургедман, каваныште имым муаш тыршымыла, кÿлеш материалым кычалман.
Садланак кöра Морко родем ончылно вуем савем. Да каласынем: тиде – чынжымак Юмын суапше. Вет ты жапыштак, иктаж лу-лучко ийжым, Библийым кусарыме пашаште лым лийде тыршыш. У Сугыньым да йоча Библийым пÿтынекак, манаш лиеш, тудо марлаҥден. Кö тиде сомылым кеч пычырик гына ыштен ончен гын, пала: Юмын Мутым кусараш – ой-йой-йой!
Келша мыланем Мария Илибаеван сылнымутшо. Шке ойыртемле сынже, йылмыже, каласкалыме (возымо) ратше дене. Поэт-влак кокла гыч Вячеслав Абукаев-Эмгак öрыктарымым ок чарне. Налза пытартыш чон мутаршашыжымак – “Вÿротызам”. Книган лÿмжак öрыктарыше. Кажне “вÿротызаже” чонышто вÿр чÿчалтышым, шинчавÿд пырчым луктеш да … куандара. Миклай Казаков манмыла, мо сай гын сай.
Саяк лийже ыле тыгай неле сомылым шуктышо, сылнымут аҥам курал-ÿден тыршыше писатель йолташем-влакын илышышт. Саяк лийже ыле паша лектышышт, тудым кажнылан шканже да мыланнат, лудшышт-влаклан, ужаш да пырля куанаш Юмо пÿрыжö.
Игорь Андреев мутланен

Произведенийже-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Посна книга дене савыктыме сылнымут[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Погонан рвезылык: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1989. 208 с.
  • Ӱшаным ӱжара конда: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1993. 252 с.
  • Шочмо вер – чевер: лирический новелле-влак. Йошкар-Ола, 2001. 264 с.
  • Куку муро ойган: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола: Мар. кн. савыктыш, 2010. 303 с.

Моло вере савыкталтше сылнымут[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Ава-кече гае: лирический сÿрет // Марий коммуна. 1988. 8 март.
  • Анис: ойлымаш // Кугарня. 1996. 15 нояб.
  • Анис ден Ониса: ойлымаш // Марий Эл. 2002. 17, 18 сент.
  • А тый кузе шонышыч? Мыскара ойлымаш // Район илыш. 2000. 24 дек.
  • Вараш кодшо пеледыш: ойлымаш // Кугарня. 1997. 5 сент.
  • Вашкаш ок кÿл: ойлымаш // Марий Эл. 1997. 23, 24 июль.
  • Вашпижмаш: повесть // Ончыко. 1997. № 6. С. 9–72.
  • Гармонь: новелле // Кугарня. 1995. 5 май.
  • Герой: ойлымаш // Ямде лий. 1982. 6, 13, 20, 27 нояб.
  • Герой: ойлымаш // Эрвий. Йошкар-Ола, 1984. С. 34–42.
  • Идалык оҥго // Ончыко. 1997. № 1. С. 13–19.
  • Изатым намысеш ит пурто: ойлымаш // Эрвий: альманах. Йошкар-Ола, 1986. С. 78–87.
  • Икымше йöратымаш. Куандарыше вашлиймаш-влак: ойлымаш-влак // Марий Эл. 2012. 15 сент. С. 14.
  • Илена - ужына: ойлымаш // Марий Эл. 1995. 28, 30 июнь, 1 июль.
  • Илет-илет да мом от уж: ойлымаш // Марий коммуна. 1991. 23 март.
  • Илыш – модыш, пеледыш: ойлымаш // Марий Эл. 1994. 26, 29, 30 нояб.
  • Ит вурсо,авай: ойлымаш // Марий коммуна. 1983. 20 нояб.
  • Ит йокроклане … Ойлымаш // Марий коммуна. 1990. 15 март.
  • Йолгорно: ойлымаш // Ямде лий. 1980. 11 окт.
  • Йотышныжо: повесть // Ончыко. 1998. № 9. С. 28–105.
  • Йылме: ойлымаш // Марий коммуна. 1979. 18 дек.
  • Кайыкат пыжаш гыч чоҥешта: ойлымаш // Марий Эл. 1998. 17, 20 янв.
  • Каныш кечын: почеламут // Ямде лий. 1969. 22 фев.
  • Кеҥеж кечын тамже: ойлымаш // Ямде лий. 1984. 21 июль.
  • Концерт: ойлымаш // Ямде лий. 1980. 2 авг.
  • Куку муро ойган: повесть // Ончыко. 1996. № 8. С. 5–54.
  • Кумда тÿня: кокымшо классыште тунемше-влаклан пÿртÿсым шымлыме книга. Йошкар-Ола, 1994. 164 с. (А.А. Пекпаев ден пырля).
  • Кушто ыльыч, Пашкан Санюк? Повесть // Марий Эл. 1995. 13, 16–20 май.
  • Кына лостык: сылнымут аланыште // Марий Эл. 2006. 8 сент.
  • Кыргорий Куэрла: ойлымаш // Марий Эл. 1998. 28 февр.
  • Лиза тöрлана: ойлымаш // Марий коммуна. 1981. 24 май.
  • Лумйымал пеледыш. Рвезе куэрла. Тÿҥалтыш ошкыл. Курамышлык: ойлымаш-влак // Марий Эл. 2005. 22 июль.
  • Лум курык: ойлымаш // Ямде лий. 1986. 15 март.
  • Лупс. Кöраныде. Ош йÿд. Шÿшпык муран йÿд. Шонанпыл: ойлымаш-влак // Марий Эл. 2005. 20 авг.
  • Мемнан пÿрымаш: ойлымаш // Ямде лий. 1985. 16 февр.
  • Мландын шочшыжо: ойлымаш // Марий коммуна. 1986. 3 июнь.
  • Модыш гыч лодыш: ойлымаш // Марий Эл. 1997. 11, 12, 13 сент.
  • Молан тудо тыгай? Ойлымаш // Марий Эл. 1998. 24–30 окт.
  • Мыят кугу лиям: ойлымаш // Марий коммуна. 1990. 20 сент.
  • Олма кугызайын эмже: ойлымаш // Ямде лий. 1986. 9 авг.
  • Омыдымо йÿд: ойлымаш // Марий Эл. 2008. 10,11 янв.
  • Ошкылза мöҥгышкыда: ойлымаш // Ончыко. 1991. № 3. С. 81–94.
  • Парыман илыш: мыскара ойлымаш // Марий Эл. 1999. 10 нояб.
  • Погонан рвезылык: повесть // Ончыко. 1985. № 1. С. 13–51.
  • Пытартыш автобус: ойлымаш // Марий коммуна. 1987. 27 сент.
  • Пытартыш корно: ойлымаш // Марий Эл. 1995. 5, 6, 7 окт.
  • Сулык: повесть // Ончыко. 2000. № 4. С. 19–69; № 5. С. 28–80; № 6. С. 23–75; № 7. С. 30–99.
  • Сусыр куэ: ойлымаш // Марий коммуна. 1985. 16, 17 авг.
  • Терей-селаште теле: повесть // Марий Эл. 1997. 15, 18–22, 25, 27–29 март, 1 апр.
  • Тошто комбайн: новелле // Марий коммуна. 1986. 1 авг.
  • Тулык чон: повесть // Ончыко. 1987. № 1. С. 3–35.
  • Тудо тыгай огыл: ойлымаш // Марий Эл. 1993. 2 март.
  • Тыгерак ме кушкына: илыш гыч ойлымаш // Кушкеш айдеме. Йошка-Ола, 1991. С. 3–22.
  • Тылзе-ÿдыр: новелле // Марий Эл. 2002. 28, 31 май, 4 июнь.
  • У ий кас: сценарий // Ямде лий. 1986. 6 дек.
  • У ий пöлек: ойлымаш // Марий Эл. 1994. 31 дек.
  • У кече тÿҥалеш: ойлымаш // Марий коммуна. 1990. 24 апр.
  • Чоҥештылше ер: ойлымаш // Марий Эл. 1997. 10, 11, 14, 15 окт.
  • Чук-Чук: ойлымаш // Марий коммуна. 1985. 19 янв.
  • Шокто-шокто гармонетым: ойлымаш // Марий Эл. 2002. 23 апр.
  • Шошо пайрем: лирический сÿрет // Ямде лий. 1985. 30 март.
  • Шочмо кече: ойлымаш // Ончыко. 2008. № 1. С. 163–166.
  • Шочмо кече: ойлымаш-влак // Шурнывече: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1987. С. 3–64.
  • Шочмо суртын шокшыжо: повесть гыч ужаш // Марий Эл. 1997. 19–20, 23-27, 30 дек.
  • Шÿдыр ер. Снеге. Парня вошт йоген кая. Кинде шуэш: ойлымаш-влак // Марий Эл. 2006. 7 июль.
  • Эмган: ойлымаш // Марий Эл. 1996. 31 авг.
  • Эреак пырля: ойлымаш // Ямде лий. 1984. 21 янв.

Вес йылмылаш кусарыме произведенийже-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • В дороге: рассказ / пер. на рус. А. Спиридонова // Дружба. Йошкар-Ола, 1986. С. 48–56.
  • Пиявки: рассказ / пер. на рус. А. Спиридонова // Дружба. Йошкар-Ола, 1988. С. 147–155.
  • Изатым намысыш ит пурто: рассказ / пер. на казах. З. Коныровой // Солнце над лесами. Алматы, 1989. С. 161–170.

Илышыже да творчествыже нерген литератур[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Васинкин А. Мутын чеверже, верже, эрже… // Ончыко. 2002. № 8. С. 181–191.
  • Егоров В. Тетла возыдегече омат чыте… // Кугарня. 1997. 16 май.
  • Илибаева М. Ош тÿняшке толынат гын… // Марий Эл. 2005. № 26.16 февр. С. 7.
  • Кудрявцева Р.А. Деталь как прием психологизации повествования в марийском рассказе конца ХХ века (на примере рассказа Геннадия Алексеева «Жаркий день») // Вестник Челябинского государственного университета: научный журнал. 2009. № 5. С. 61–66.
  • МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 21.
  • Писатели Марийской АССР: библиогр. справочник. Йошкар-Ола, 1988. С. 49–51.
  • Писатели Марий эл: биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола, 2008. С. 49–51.
  • Рябинина М.В. Портрет как средство психологической характеристики персонажа в повестях Г. Алексеева // Вестник Чувашского университета. 2012. № 4. С. 302–306.
  • Рябинина М.В. Косвенная форма психологического изображения в повести Г. Алексеева «Осиротевшая душа» // Финно-угорский мир. 2012. № 3/4. С. 90–93.
  • Рябинина М.В. Форма психологического изображения в повести Г. Алексеева «Осиротевшие души» // Филологические науки. Вопросы теории и практики. 2014. № 5 (35). Ч. 1. С. 147–150.
  • Рябинина М.В. Марийская повесть второй половины XX века: поэтика психологизма: дис. … канд. филол. наук. Чебоксары, 2014. 185 с. 
  • Чеверласыме мут // Марий Эл. 2012. 15 сент. С. 14.
  • Юмын «тарзыже» улам / И. Андреев мутланен // Ончыко. 2004. № 4. С. 86–89.
  • Якимова Н.С. Г. Алексеевын повестьлаштыже тÿжвалтÿс // Проблемы марийской и сравнительной филологии: сб. ст. / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2014. С. 204-207.
  • Якимова Н.С. Г. Алексеевын "Тулык чон" повестьыштыже йылме ойыртем // Проблемы марийской и сравнительной филологии: сб. ст. / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2015. С. 243-246.

А. Васинкин. Мутын чеверже, верже, эрже...[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Кызытсе марий сылнымут нерген ойлымо годым прозаик Геннадий Алексеевын творчествыжым нигузе öрдыжеш кодаш огеш лий. Тудо 1955 ий 17 февральыште Морко районысо Эҥерсола (Шереганово) ялеш шочын. Арамланак огыл Морко кундемым талант памаш маныт. Тышан шке творческий шулдырыштым уло Марий Эл мучко чапланыше сылнымут мастар-влак С. Чавайн, В. Мухин, Н. Мухин, Олык Ипай, Я. Элексейн, Г. Ефруш, С. Николаев, Н. Лекайн, М. Казаков, В. Колумб да молат шуареныт. Тыштак икымше гана шыргыжалын, нöлталтын кече, ÿшаным ÿжара конден Геннадий Алексеевланат. Ончыкылык писательын йоча пагытше пиалан лийын манына гынат, йоҥылыш ом ойло, очыни.
Сар деч вара лу ий веле эртен гынат, элна йол ÿмбаке пеҥгыдын шогалын. 1957 ийыште СССР-ыште тÿнямбалне икымше гана искусственный спутникым сандалыкыш лукмо, космосым талын шымлаш тÿҥалме да тыгодым ятыр сеҥымашыш шумо, 1961 ийыште совет айдеме тушто эн ончыч лийын. Ялысе кажне икшыве тунам Гагарин семын сандалыкыш чоҥешташ шонен, но Геннадийлан утларакшым музык келшен, адакшым икшыве тыгак моткочак сÿретлаш йöратен. Юрий изажым ончен, лудашат тудо вич ияшак тÿҥалын. Школ деч ончычак шотлен, возен моштен, сандене 1962 ийыште тудо, шым ияш рвезе, ачаж дене пырля Йошкар-Олаш толеш да талантан йоча-влакым туныкташ лÿмынак почмо 1-ше номеран музыкально-художественный школ-интернатыш тунемаш пура. Икшыве-влак тушко тÿрлö вер гыч погыненыт, моткочак чолга лийыныт. Илыме пöлемыште, классыште перемен жапыште эртак йÿк-йÿан йоҥген, рвезе-шамыч лÿшкеныт модыныт. Пÿртÿс лоҥгаште, шыпыште кушшо рвезылан тидыже моткочак келшен огыл. Кок тылзе наре Геннадий пÿйым пурынак чытен, тунемашак тыршен, но ачажын икымше гана олаш толмыж годымак тудым мöҥеш наҥгаяш сöрвален шортын да ÿшандарен кертын. Туге гынат искусство тÿня ялысе талантан рвезым садак шкеж деке шупшын. Верысе школышто ныл классым тунем пытарымек, тудо кокымшо гана школ-интернатыш толеш, ындыжым музыкантлан огыл, суретчылан тунемаш тÿҥалеш. Геннадий дене пырля ты пагытыште кызыт кугун чапланыше, палыме композитор-влак Сергей Маков, Вениамин Захаров, художник-влак Иван Ямбердов, Василий Ершов да молат тунемыныт. Адакше туныктышо-влакшат республикыште моткочак лÿмлö еҥ лийыныт. Мутлан, живописьым Сергей Подмарев, сÿретым Николай Карпов, художественный лепкым Владимир Карпеев, композицийым Михаил Морозов, пу гыч тÿрлым пÿчкедымашым Юрий Козин туныктен. Нуно чылан гаяк СССР художник ушем радамыште шогеныт. «Тунам мемнан директорна Геннадий Прокушев ыле, шкеже искусство историйым туныктен. Тунемаш куштылгыжак лийын огыл, но оҥай ыле, поснак кеҥежым. Чÿчкыдынак Изи Какшан воктек этюд-влак сÿретлаш лектеденна, арня дене Юл серыште эртенна, пагыт пешак веселан куржын, тунемме жап моткочак писын эртен. Художественный классыште тунемме илышыштем умбакыжат пешак кÿлеш лие, мый кызытат сÿретлаш йöратем», – шарнен каласкала Геннадий Алексеев.
Илышыште кажне еҥын шке пÿрымашыже уло, маныт. Тыгак, очыни. Геннадийланат сÿретче лияш пÿралтын огыл улмаш. Амалже теве кушто. Тунам школ-интеранатыште марий йылме дене литературым Петр Андреевич Апакаев (кызыт педагогика наука доктор) туныктен, икшыве-влак, музыкантшат, художникшат, тудын вуйлатыме сылнымут кружокыш моткочак кумылын коштыныт. Геннадий Алексеев веле огыл, тыгак Вениамин Захаров, Иван Ямбердов тале литкружоковед радамыште лийыныт. Тунамак Геннадий шке возымыжым «Ямде лий» газетеш савыктен, творчествыжым поэт семын тÿҥалын. Школ-интернатым тунем пытарымекше, художественный училищыш экзамен деч поснак налыныт гынат, рвезе уэш шочмо кундемышкыже пöртылеш да кок ий Октябрьский кыдалаш школышто тунемеш. 1972 ийыште тудо Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже экзаменым куча да марий отделенийын студентше лиеш.
Ты пагыт гыч ончыклык прозаикын илыш-корныжо мыланем утларак палыме, молан манаш гын, ме ик группышто тунемынна. Тунам университет почылтын веле, сандене тунемаш пураш куштылгажак лийын огыл конкурсат ситышынак ыле, ик верышке-ныл еҥ. Студент радамыш шукынжо рвезе-влак логалыныт, марий филологий отделенийыште 25 еҥ гыч ÿдыржö улыжат 8 веле лийын. Группо моткочак виян ыле, чыланат сайын тунемыныт. Ме факультетыште веле огыл, тыгак университет мучкат эре ончылно лийынна. Арамланак огыл 1977 ийысе выпускник-влак кокла гыч, мемнан радам гыч, ныл наука кандидат, шуко писатель, журналист, теле- да радиопашаен, тÿрлö учреждений вуйлатыше-влак лектыч. Тунеммына годым кажне арнян манме гаяк писатель, актер да моло творческий пашаеҥже-влак дене вашлиймашым эртаренна, тÿрлö научный, литературный кружок-влак талын пашам ыштеныт. Геннадий Алексеев деч посна Николай Алексеев, Валерий Якимов, Валерий Александров, Саша Михалов, Настя Чемакова, Леонид Гимаев, Анатолий Сапаев да молат верысе газетлаш талын возен шогеныт, ойышт Марий радио да телевидений ден йоҥген.
Университетым пытарымек, Генадийым паша вер вучен шоген, тудо «Ямде лий» газетын ответственный секретарьжылан ышташ тÿҥалеш, тушечынак армийыш налыт. 1978–1979 ийлаште Мундыр Эрвелне Совет Армий радамыште служитла. Чÿчкыдынак шке кугурак йолташыжлан, Валентин Борисович Исенековлан, серышым возкален шоген, тудыжо салтакын кажне письмажым шинчасортала арален да, пöртылмекше, шканже кучыктен. Тыге самырык авторын «Погонан рвезылык» икымше кугурак произведенийже шочын. Тудо моло ойлымашыж дене пырля верысе книга издательствыште посна книга дене 1989 ийыште савыкталтын. Книгашке, «Погонан рвезылык» деч посна, эше «Тулык чон» повестьым да ныл кÿчык ойлымашым пуртымо. Кок повестьтшат писательын биографийже дене чак кылдалтын. Чынак, автор шкежак Мундыр Эрвелнак служитлен, повестьыште вашлиялтше ятыр эпизод чын лийше факт-влак негызеш сералтын. Тÿҥалше автор произведенийыштыже, утыжым шуйдарыде салтак илышын эн чот ушеш кодшо татшке-влакым сÿретла. Тыште але писательын йылмат кукшырак, лирический отступлений-влакат уке гаяк, манаш лиеш.
Повестьым, шуко моло автобиографический произведений семынак, икымше лица дене возымо. Мутат уке, тÿҥ персонаж Альберт Юлмаров ден Геннадий Алексеев коклаште ойыртемат ятыр, но икгайлыкымат ужде кодаш огеш лий. Мутлан, Альбертын шочмо ялже – Эҥыжсола, а прозаикын, кÿшнö палемдышна, – Эҥерсола.
Герой-влакым мастарын индивидуализироватлен моштымыжо, образ-влакым ÿшандырышын сÿретлымыже Г. Алексеевын тиде тÿҥалтыш кугурак произведенийыштыжак сайын палдырна. Тыгеже тÿрлö калыкын эргыже-влакын, иза-шольыла колтен, икте-весылан полшен, салтак корныш шогалмышт нерген ойлалтеш. «Погонан рвезылык» повестьыште поснак кумылым савырыше образ тиде – литовец Данис Пашкавичюс. Тудо – ялысе тракторист – уволненийышкыжат лÿмынак, лач тракторыш шинчын, пасум куралаш логалаш тырша. Тиде эпизодым писатель пешак шÿмеш пижшын ончыкта, тыгодымак мыскарамат верыштыже да моштен кучылтеш. Тÿрлö характеран тÿрлö илыш опытан самырык рвезе-влак, салтак пучымышым кочкын, кирзе кемым таган шöрын кайымеш тошкенак, эркын-эркын пеҥгыде кап-кылан, уш-акылан поръеҥыш, элнан ÿшанле оролышкыжо савырнат. Тидыжым автор мастарын сÿретла.
«Тулык чон» эн ончычак ойлымаш семын возалтын да савыкталтын ыле, тудо «Чывытан» маналтын. Тиде ойлымаш В. Бердинскийын «Игем-шамыч», «Колча», В. Абукаев-Эмгакын «Сорта йымал арака» семынак марий сылнымутышто пытартыш ийлаште серыме ойлымаш-влак кокла гыч ик ойыртемалтше произведений радамыште шоген. Мый повестьшымат ом орло, тудын нерген шукерте огыл «Ончыко» журналеш савыкталтше «Историй, традиций, шÿшпык пыжаш да молат…» статьяштем ойленам ыле. «Тулык чонышто» шуко эпизодшо писательын шке илышыж дене кылдалтын. Уке, Г. Алексеевын чылт тыгаяк огыл, но тичмаш налмаште икгайлык ятыр. Мутлан, повестьын тÿҥ геройжо Миклай университетыште тунеммыж годым экскурсий дене Ленинградыш кая. Чынак тыге лийын, университет мучко соцсоревнованийыште икымше верым налмыланна, мемнам тунам группыге экскурсий дене канаш колтеныт ыле. Миля шотышто, мутат уке, прозаик шукыжым шонкален луктын, конешене, но тыштат ятыр эпизодшо илыш факт негызешак сералтын.
“Погонан рвезылыкыште” автор тÿрлö сылнештарымаш йöн дене öрмалгенрак пайдалана гын, “Тулык чонышто” тудын сылнымут арсеналже койынак чумырга, пайдаралтеш. Тыште пÿртÿс сÿретат ынде кумда верым налеш: “Эр кече чодыра вуйыш кÿзен шуат шы-ы-ырге шыргыжале, мланде ончылно утыжым ковыртаташ огыл манын, чевер солыкшым пуйто вуйжо гыч нале да вачÿмбакше шогале. Чечен вургемжым пешак ынеж кудаш да… ок лий. Чаманен-ойганен, эркын погаш тÿҥале. Эре ковырланаш ок лий-ла, эре пайрем огыл. Тудынат сомылжо уло: мландым ырыкташ, кажне чонанлан, кажне кушкыллан, шудо пырчылан, пеледышлан илыш вийым пуаш. Тудын леве йоллаже полшымо дене веле мландысе изи лыве ма, айдеме омо тÿҥя деч утла, ылыжеш, илаш тÿҥалеш” <…>. Тиде повестьыште автор неле илыш пÿрымаш, кочо йöратымаш нерген каласкала. Верысе критика ты произведенийым шке жапыштыже пешак торжан ятлен пытарыш: “Марий совет литературын 70 ияш корныштыжо ÿдырамаш нерген Г. Алексеев семын нигö тынар шемын возен огыл”, – лудына ме З. Учаевын “Йöратымаш капкаште – тегыт” статьяштыже. Да, совет сылнымутышто ятыр темым тарватен, мыланна шуко нерген ойлен огытыл. Тидыже йöршынат вес йодыш, мый кызыт тачысе кече, кызытсе произведений нерген кутырем, сандене эн ончычак тидым шотыш налаш кÿлеш. Тыште критик, векат, геройын илыш позицийжым авторын дене луген лончыла. Чынак, еш илышыште тÿрлыжат лиеда, тиде икымше йöратымаш – ÿй да мÿй. Писатель мемнан кажне ошкылнам шоналтенрак ышташ ÿжеш. Тидыже пайдале ой-канаш огыл мо? Г. Алексеевын кокымшо книгаже “Ушаным ÿжара конда” лÿм дене 1993 ийыште лектеш. Армий деч вара Геннадий Алексеев лу ий наре “Ямде лий” газет редакцийыште тырша, тышечынак 1988 ийыште тудым Москошко, высший партийын школысо журналистике отделенийыш, тунемаш колтат. Тылеч вара тудо “Марий коммуна” (кызыт “Марий Эл”) газетын спецкоржо, “Марий Эл учитель” журналын тÿҥ редакторжо, Марий книга издательствын директоржо, “Туныктышо” журналын тун редакторжо, Марий образований институтын редакционно-издательский пöлкан вуйлатышыже семын тырша, варажым “Ончыко” журналыш налыт. Икмыняр пагыт Марий кугыжаныш университетын сылнымут кафедрыштыже пашам ышта, студент-влаклан журналистике курсым лудеш. 1977 ий гыч тудо – Россий писетель ушемын членже. Г. Алексеев шке творчествыжым поэт семын тÿҥалын манын палемдышна. Икымше почеламутшым эше 14 ияшак 1969 ийыште 22 февральыште «Ямде лий» газетеш савыктен. Тудо «Каныш кече» маналтын. «Ший курымсо» религий шÿлышан символист-влакын вуйлатышышт Зинаида Гиппиус манмыла, сай поэтын уда прозыжо лийын ок керт. Лач тыгеак, Г.Алексеевын возымо произведенийже тидым эше ик гана пеҥгыдемда. Автор шкеже творчествыжын тÿҥалтышыжлан 1983 ийыште «Эрвий» альманахыште савыкталтше «Лиза тöрлана» ойлымашыжым шотла. Прозаикын возымыжо утларакшым верысе газетыште, «Ончыко» журналыште савыкталтын. Мутлан, 1996–1998 ийлаште гына пытартышыже Г. Алексеевын « Куку муро ойган», «Вашпижмаш», « Йотышнышо» повестьлаже лектыныт. 2001 ийыште прозаикын посна книга дене лукмо «Шочмо вер-чевер» лирический новеллыже-влак ош тÿням ужыт. Тиде –писательын кумшо книгаже.
Геннадий Алексеевын творческий ойыртемже семын лиризмым палемдаш кÿлеш. Тидыжым ме поснак шочмо кундем, марий пÿртÿс нерген возымаштыже шижына. Мутлан, теве «Йотышныжо» повестьше кызытсе ял илыш темылан сералтын, тыштат авторын лывырге кумылжо, шочмо йылмым пешак сайын шижын моштымыжо раш палдырнат. Тыгайрак вуймут дене Дим. Орайын повестьше эше 30-шо ийлаштак савыкталтын ыле, тудо «Йотештше» маналтеш. Мутат уке, содержаний дене нине произведений моткоч чот ойыртемалтыт, икгайлык лачак вуймут да тематике шотышто веле.
Мемнан кызытсе пагытнам писетельлан аклен ончалаш куштылгыжак огыл, но Г. Алексеев нелылык деч пырчат ок лÿд. Тудо мемнан илышнан тÿрлö шоржым авалташ тырша, художник семын мастарын сÿретла. Дим. Орайын произведенийыштыже тунамсе нравственный йодыш-влак пешак куштылгын ончыкталтын. Ялысе-влакын кöргö чонышт яндар, койыш-шоктышышт, ыштыш кучышышт чатка, ару, уш-акылышт пеҥгыде гын, айдемым ола тÿрысынек локтылеш. Сандене произведенийын тÿҥ геройжо, уэш ялыш пöртылмек, утыш йотештшыш лектеш. Кызытсе прозаик сайын пала: таче мемнан элыште айдемылан йол ÿмбак шогалаш, илышлан ямдылалт шуаш куштылгыжак огыл, моткочак шуко пÿжвÿдым йоктарыман, тыгодым лачак ялым але олам веле нигузе титаклаш огеш лий. «Лупш шöрынан, илыш йыжыҥан» манмыла, писатель шке геройжым тÿрлö корно савыктышла гоч вÿден наҥгая.
Тÿҥ геройын, Ольошын, ача-авашт, Павыл ден Вера, ÿмырышт мучко колхозышто тыршеныт. Пеҥгыде суртпече, поян озанлык, икманаш, чиен шогалаш, кочкаш-йÿаш нунын чылажат ситыше, чылажымат шке пашашт, пÿжвÿдышт дене эркын-эркын чумыреныт. Ольош, кугурак эргышт, йöршын вес семын кушкын, школышто тунеммыж годсеак чояланаш йöратен. Прозаик шке произведенийыштыже ача-ава да икшыве кокласе курымашлык конфликтым тарваташ ок шоно, лач иктым каласынеже: южгунам олма олмапу деч öрдыжкат камвозын, пöрдын каен да йомын кертеш. Тышечынак повестьын вуймутшат – “Йотышнышо”. Автор геройын молан тыгай лиймыжым тÿткын эскера, радамлен сÿретла.
Ольош изиж годсекак шке йолгорныж дене топкен. Школышто тудо эртак йогыланен, начарын тунемын, икшыве-влак коклаштат тÿрлö семын чояланен, чыла верыштат эре куштылгыракым кычалын, еҥ кÿшеш илаш тыршен. Варажым, ешым чумырымекшат, тыгай койышыжым кудалтен огыл. “Йора, ушан лие – ватыжым, Альбинам, ыш колышт. Шке семынже ыштыле, мутыштыжо пенгыдын шогыш, пелашыжым чыктарен, кутырен келыштарен сеҥыш. Тудыжо пачерым кугемдаш шонен улмаш: шкенжын ик пöлеман да Ольошын тугаякым вашталтен, кум пöлеманыш савырынеже ыле. Тыге ышташ Ольош окмак огыл. Ватыжын пачерым ужален, машинам нале, а когылянышт гына ила ик пöлеманат ок сите мо? Вара, илен-толын, ала вес пачерат лектеш? Машинам шкенжын лÿмеш возыктыш, пачерат – тудын. Пампалчыже ойырлен каяш тÿҥалеш гын, кайыже; кайышылан – корно. Тудо, Ольош, нимомат ок йомдаре,” – тыгеракын шке семынже шонкала тÿҥ персонаж (Алексеев Г. Йотышнышо // Ончыко. 1998. 9 №. 33 с.). Автор геройын илыш-корныжым, тудын кушмыжым, шуаралтмыжым тÿрысынек эскера, кажне ошкылжым манме гаяк шымла, палемдышна.
Ешыште кок эрге кушкеш – Ольош ден Аркаш. Шольыжо – йöршын вес тÿрлö айдеме. Тудо шочмо колхозыштыжак трактористлан пашам ышта. Аркаш изинекак моткочак пашалан кумылан, еҥлан полшашат эртак ямде, яра жапшымат так арамак огеш эртаре, институтыш тунемаш пураш шона да ямдылалтеш. А изаже, Ольош СПТУ-м пыкше-пыкше пытарымекыже, шофер правам налеш да олашке шикшалтеш, ик фирмыште тÿрлö грузым шупшыкта, шке изирак частный предприятийжым пешак почнеже, машинан лияш шона да шонымыжым шукташ чылажымат ышташ ямде. Икманаш, повестьыште тачысе типический ситуаций, кызытсе илыш историй сÿретлалтеш. Автор тудым тичмаш авалташ тырша. Ялын традицийже, колхозник-влакын койыш-шоктышышт, илыш-йÿлашт тÿрысынек почылтеш. Мутлан, Павыл, суртвуй оралтыште чыла пашам вораҥдарен толеш гын, кöргыштö ава – оза, тудо тÿҥ кучем. «Суртышто ÿстелтын», – лудына ме текстыште (40 с.). Прозаик тыгак мастарын марий ялын традицийжым, поснак пайрем йÿла-влакым келыштарен ончыкта. Тыгодым каждне посна персонажын койыш-шоктышыжо, характерже ойыртемалтын палдырнат. Марий еҥ кеч-могай пайремымат шке ешыж дене гына огеш эртаре, садак родыжо-влакым, пошкудыжым пагален ÿжеш.
Пайрем йÿлам сÿретлымаш марий сылнымутышто пеш шукерте ожнак пенгыде традицийыш савырнен. Адакшым пайрем годым писатель-влаклан кажне геройын индивидуальный тÿсшым, койыш-шоктыш ойыртемжым палемдаш утларак йöнан. Ожнысо пайдале традицийым Г. Алексееват шке повестьыште öрдыжыш ок шÿкал. Шукыж годым тудо контраст йöн дене пайдалана. Мутлан, Тимош деч посна ялыште нимогай пайремат ок эрте, тудо чыла вере шуеш. Мутланаш тÿҥалеш гын, мутшат пытыдымсе, тудо чыла пала, чыла шинча, кеч-могай ойышкат шÿшкылтеш. Ольошын ачаже Павыл деч, мöҥгешла, ик шомакымат от кол, а кресачаже Вачи – пешак мыскараче, тудын тÿрлö томашаже, манеш-манешыже пытыдыме.
Автор кумда вер-шöрым авалта гынат, повествований тÿҥ шотышто ик ялыште веле эрта. Ольошын олаште ватыже, ешыже улмо нерген ме öрдыжъеҥ-влак деч веле пален налына, адакшым южгунамже тидын нерген лудшылан автор-повествователь шкеже шижтара. Тыге изи верым, пространствым авалтен сÿретлымаш прозаиклан герой-влакын кöргö шонымашыштым, чоныштым, койыш-шоктышыштым утларак тичмашын рашемден ончыкташ полша. Ольошын илыш философийже моткочак проста: мо шаларак кия, шке декет удырал, «Йöным мушо йöрым кочкеш» манме семын, тудо эре гаяк еҥым ондала, шулдынрак налын, шекргырак ужалаш тырша, уло шонымашыжат лачак окса йыр веле пöрдеш. Мутлан, ялысе кевытыште сату чÿдылыкым ужын, вигак самырык продавщица йыр пÿтырнылаш тÿҥалеш, тудо Юля гоч тыштак шканже пайдам лукнеже. Икманаш, автор тачысе кечылан келшыше моткочак типичный персонажым верештын, иктешлен сÿретлен. Тудо южгунамже шочмо кундемже нерген порын шарналта гынат, Ольошын тыгай пагытше пешак шуэн лиеда: “Арам огыл ойлат улмаш: шочмо вер – шочмо верак, нигунам тудо, ниможат тыште ок мондалт. Тыге, толын, йыр ончалын савырнет – чыла илышетым уэш-пачаш шергалын лектат. Тидлан чÿчкыдын жапшат, йöнжат эре уке гай. Илыш вашталтмым, шкендычын вашталтмым тыште гына иканашт умылет докан, тидыжланат ала-могай акым пуаш тыршет, кенета толын лекше йодыш-влаклан вашмутым кычалат, тымарте эртыме корнетлан могай-гынат иктешлымашым ышташ толашет” (86 с.).
Геннадий Алексеевын прозыжо моло дечын утларакшым лиризм дене ойыртемалтеш, тидын нерген шуко шымлызе палемден. Адакшым марий писатель-влак кокла гыч шке творчествыжым кö поэт семын тÿҥалын? Але кызытат почеламутым, поэмым возкала гын, тудын прозыжо посна лывырге йылман (марий сылнымутышто, мутлан, В. Абукаев-Эмгакын, А. Александров-Арсакын, А. Осипов-Ярчан, В. Регеж-Гороховын да молат). «Йотышчышо» повестьыштат пÿртÿссÿрет-влак ситышынак вашлиялтыт. Адакшым автор нуным так арам ок кучылт, тыгай лирический отступлений – влак герой-влакын чон шижмашышт дене пеҥгыдын кылдалтыныт, нунын характерышым утларак рашемдаш полшат. Пÿртÿсымат прозаик чонаҥден сÿретлен. Мутлан, шоҥго писте Ольош дене пуйто тыге мутлана: «Чу теве, мо тыге шокта? Тыге шып-шыман вучымо унаж дене саламлалтеш гын веле? Ала “Туге-туге, мыят шарнем, манын, самырык годсыжым тудо дене пырля ушештара? Ала нимо тыгаят уке да, шочмо велышке толмо да йоча годсек лишыл вер-шöрла вашлиялтыт, вуйушыжо тÿрлалт мура, чонжо ала-мо семын вургыжалта” (86 с.).
Тыгай шарнымаш-влак, шочмо пÿртÿс дене вашлиймаш Ольошым ожсо пагытыш пöртылтат. Ты писте йымалнак тудо Катя дене вашлиеден. Тыштак нуно икымше гана шупшалалтыныт да ÿмырешлан пырля лияш товатленыт, но чылажат мöҥгешла лектын. Тыгай шарнымаш, шонкалымаш, илыш нерген кутыркалымаш повестьыште чÿчкыданак вашлиялтеш да тÿрлö вере эрта. Мутлан, ик тыгай мутланымашым ме мончаште колына: «Тый вот кызыт айдемын советьше нерген ойлынет ала-мо. Туге вет?.. А вет тидыжат совесть манмет, кажне айдемын – шкенжын. Кажне еҥ тудым шке семынже умыла. Теве парня ден парнят тöр огытыл, айдеме дене айдемат тÿрлö улыт. Советьышт, тидын нерген умылымашыштат тÿрлö, векат» (98 с.). Южгунамже повествованийыште ялт еш кокласе йодыш-влакат тарваналтыт гынат, автор садак тудымат нравственный проблемыш савыра. “А тудо, Ольош, шкеже чын ила мо?.. Иктаж ÿшанле йолташыже тудын уло мо? Уке, векат. Эртак пычырик палыме, паша дене кылдалтше-шамыч веле. Паша сайын кая, оксат уло – кажнылан йолташ улат. Теве иктаж туткарышке логалат мо-чыланат воктечет кораҥыт ала-кушко йомыт” (102 с.), – тыгай шонкалымаш пöрдеш мемнан геройнан вуйыштыжо чеверласыме кастене. Тиде чынжымак тудын пытартыш касше лийын – илыш дене чеверласыме кас. Кÿчык пагытыште ме тÿҥ персонаж Ольош нерген пеш шуко пален налынна, повесть мучашлан тудо ялтак утыш лектеш, сандене прозаик вучыдымын кошарта. Ольош – кажне ошкылжым шонкален, вискален тунемше айдеме, сандене илышыже тыге окмакын кÿрылтме изишак öрыктара. Тыгай финал лудшым пешыжак огеш ÿшандаре. Тыге гынат, писатель мыланна мом темлен, тудын дене серлагыде огеш лий, произведенийым кузе кошарташ авторын шке пашаже.
“Ушаным ÿжара конда” повестьым автобиографический радамыш нигузе пурташ огеш лий гынат, тудат писетельын пÿрымашыже, тудын шочмо Эҥерсолаж дене чак кылдалтын. “Нимом ойлаш: мотор мыйын кундемем. Урем мучко кугезына-влакын акрет годсо илепу, куэ ден тополь-влак шарлен-ужарген шогат. Сурт оралте-влакым иган комбыла шке помышышкышт поген шынденыт. Оралте-влакшат комбо гаяк ошо улыт, шукышт ынде кермыч дене чоҥат, ÿмырашым. Калай леведышышт шийын-тойын волгалтеш” (Ӱшаным ÿжара конда. Йошкар-Ола, 1993. 25 с.) – лудына ме произведенийште. Тиде повестьыште, “Тулык чон” дене танастарымаште, тÿрыснек пиалан йöратымаш нерген ойлалтеш. Произведенийын чоҥалтмыжат пешак тыглай. Миклай ден Елуш изи годсек пырля кушкыт, шольыштат икверешак тунемыт. Повествований, вуймут гыч тÿҥалын, пытартыш страницыла марте романтический шÿлышан. Пуйто прозаик “Тулык чон” шотышто аклыме мутлан, чынжым гын каргыме ойлан ала öпкелен, ала лÿмынак воштылын критикын йодмыжлан келшыше романтический йöратымаш историйым сÿретла. Ӱдыр ден каче шупшалалташ веле огыл, эсогыл шинчаваш ончалашат огыт тошт, тунар вожылшо улыт.
Повесть тичмаш ончымаште такше уда огыл, но тыште герой-влакын коклаште умылыдымаш конфликт уке гаяк. Самырык-влак коклаште южгунамже “чыве сар” лийын кудалта гынат, чылажат пешак куштылгын рашемеш, писын эрта. “Эрдене тудо (Елуш – А.В.) солымо шудыжым оварташ каяш ÿжаш шкежак тольо. Умбалныже – саде пеледышан платьыжак, шинчаштыже – ныжылгылык да йöратымаш, тыматле тугае, волгыдо” (“Ӱшаным ÿжара конда”, 42 с.), – тыгай вашлиймаш нунын теҥгече олыкышто шудым ÿчашен солымо годым сырымаш деч вара. Мутат уке, тыгай идилийлан нимогай критикат вурсаш, прозаикым шылталаш, “тегытлаш” огеш тошт. Повестьысе действий да событий-влакат пеш писын эртат. Сюжет йогын -влак шудо солымо да коштымо пагытыштак вияҥ шуыт да ÿдыр-каче кокласе чыла умылыдымаш нимогай нелылык, шинчавÿд деч посна рашемеш. Кеҥеж шокшышто тидланже кужу жап кÿлеш ужат? Ик кечат сита.
Повествований тÿҥалтыште Елуш ден Миклайын олыкышто таҥасен шудым солымо эпизодым чынжымак кÿлеш семын, келыштарен сÿретлыме. Прозаик мемнам кÿлынак ÿшандара. Тиде посна сюжет гыч моткочак оҥай да сылне тичмаш ойлымаш лийын кертеш ыле. Ойлымаш нерген мут лекмеке, тидым ешарыман: “Ӱшаным ÿжара конда” книгаште тыгаяк лÿман изи повесть деч посна ятыр верым ойлымаш-влак налыт. Нуно посна-поснаже кугу шот дене шуко верым огыт айле гынат, келге шонымашан, сылнын чоҥымо улыт. Автор тыглай, проста айдеме-влакын илыш пурымашыштым, чон кöргö поянлыкыштым тÿткын шымла. Мутлан, “Парым” ойлымашын тÿҥ геройжо кевытыште грузчиклан пашам ышта, тудо молан пöръеҥ дечын нимо денат огеш ойыртемалт. Южгунам паша жапыштак подылашат огеш öр, лач тидыжак Миклайым кугу туткарыш шукта. Тудо машина йымак логалын, нелын сусырга да больницыш верештеш.
Прозаик ик жапыште шÿм черлан кöра шкежат эмлыме верыште ятыр пагыт лийын. Сандене сайын пала: тушто илыш нерген шонкалаш жап утыж дене. Шинча ончылнетак икте ош тÿняш толеш, весе – илыш дене чеверласа, южгунамже воктенсе пошкудетак… А тиде пагытыште… “кечыже кузе волгыдын – чеверын онча, шыгрыжеш! Шинча йыма. Йÿк-йÿанже йырваш мочол: кайык - влак юарлен чогыматат. Леве мардеж пуал колта, чурийым шымата. Шошо. Идалыкын эн ямле пагытше. Уло тÿня ылыжеш, йÿклана, илыш вийым налын атылана” (“Ӱшаным ÿжара конда”, 57 с.), – тыге пÿртÿс пеледме пагытыште ныл пырдыж коклаште черле пордалаш нимо ямлыжат уке. Тыгай весела фонышто контраст семын ойлымашын тÿҥ геройжо Миклай дене пырля авторат эртыме илыш-корныжым шереш: «Парым… Тымарте тудо ала-кузе нигунамат шоналтен огыл. А вет тудат тиде чечен тÿня дене чеверласа ыле. Чынак, коли вара илыш тыгай окмак колымашлан пуалтеш? Уке, очыни, Семеныч чыным ойлыш (Илыш кажнылан шке вержым ончыкта – А.В.). Тидлан шочашыжат ок кÿл. Ала тудланат илышет парымже нерген шижтарен?” (61 с.).
Тыгай шонкалымаш, айдемын пÿрымашыже, тудын илышыште верже да рольжо нерген аклен, вискален лончылымаш Г. Алексеевын “Ӱшаным ÿжара конда” книгаштыже улшо чыла гаяк ойлымашлаштыже вашлиялтеш. Мутлан, “Шочмо кече” – кÿчык произведений. Прозаик тыште мыланна лишыл еҥна – влак нерген мондаш тÿҥалмына нерген шижтара. Илыш радам пужлымым, еҥ-влакын икте-весышт кумыл йÿкшымым, еш тукым шаланымым автор тыгак “Илет-илет да мом от уж” повествованийыштыже ÿшандараш сÿретла. Шинчаш перныше образ-влак полшымо дене моштен пайдаланен, тудо мемнан шÿм-чоннам тарвата. Шкенан койыш – шоктышнам савыртен ончалаш тарата. Кодшо гана “Сулык” повесть нерген ойлымем годым авторын пытартыш жапыште мистикыш лупшалтмыж нерген шижтарышым. Амалже, очыни, авторын пÿрымашыштыже – лач тиде тура савыртышан 1993 ий. Тунам, илаш-колаш манме пагытыште Г. Алексеевын тÿня умылымашыже ятырлан вашталтын, келгемын, кумдаҥын. “Лач эмлыме верыштак Юмо, религий нерген утларак шонкалаш тÿҥальым. Айдеме молан ош тÿняшке толеш, шке ÿмырыштö могай тÿҥ сомылым шуктышаш? Нине да моло йодыш-влаклан вашмутым кычалмаш мыйым Библийым лостыклаш таратыш”, – радамла илыш-корныжым писатель.
“Погонан рвезылык” повестьысе Данис Пашкавичюс нерген ончылно каласкалышым, тиде сюжетым посна ойлымаш семын савыкташ келша манын палемдышым. Автор тидым шкежат шижын, ончыни, сандене вараже тиде эпизодым “Ӱшаным ÿжара конда” книгашкыже пурымо “Куралше” ойлымашыште уэш шарналта. Тыге пешак чатка ойлымаш шочеш.
Кажне талантан писатель икшыве-влаклан возыде огыт керт, тыгак Г. Алексееват кокымшо книгаштыже лумынак йоча-влаклан “Мыят кугу лиям” пöлкам ойыра. Тиде ужашыште прозаик чыла материалым шке ÿдыржын, палыме икшыве-влакын койыш-шоктышыштым эскерен чумырен. Ойлымашлаште автор шке йоча пагытшым тачысе кече дене танастара, мыланна, лудшо – влаклан, тÿрлö оҥай историйым темла.
Книган вес ужашыже “Шочмо мландын шокшыжо” маналтеш. Тышке пурышо произведений-влак ойлымашлан огыл, утларакшым лирический этюдлан келшен толеш. Автор мемнам, лудшо-влакым, шке шочмо Эҥерсола воктенсе Сукырэҥер пасушко йÿштö кугыза ден пырля куржыкта, келге корем пундашке волтен, сылне памаш деке конда да чынак тамле омо гай сöрал йомак дене палдара. Шочмо вер-шöрым моктымаш тудын творчествыштыже шагал огыл вашлиялтеш. Геннадий Алексеевын кумшо книгаже лач тыгак маналтеш “Шочмо вер – чевер” (2001). Прозаик шкеже тудым “Шÿмсем аршаш: лирический новелле-влак” манеш. “Новелла” умылымаш изишак весе, очыни. Оҥай содержаниян изирак ойлымаш. Руш классике гыч пример шотеш Н. Гогольын “Вечера на хуторе близ Диканьки”, А. Чеховын “Дом с мезонином” да молымат. Южгунамже почеламут дене возымо новеллат вашлиялтеш. Эн шинчалан пернышыже, мутлан, А. Пушкинын “Граф Нулин”, С. Есенинын “Анна Снегина” произведенийыштым пурташ лиеш.
Марий автор формо шотышто чынак у ошкылым ыштен. “Шочмо вер – чевер” книгаш пурышо произведений-влакым чылаже вич ужашлан шеледыме: “Идалыкын эрже – шошо”, “Кенеж кечын тамже”, “Шыже толмым шижам”, “Теле туштым тушта”, “Идалык онго – латкок тылзе”. Тыгак тÿҥалтыште автор ончылмут олмеш ужашыште илыш нерген шке шонкалымашыжым темла, книган молан тыге чоналтмыжым негызла.
Кажне айдемын шке шочмо кундемже уло, тудо нимо деч шерге, эн чевер да сылне. “Мыланем гын тудо – Морко велысе Эҥерсола ялем. Йöратем мый тудын кум уремжым. Кÿшычын ончалаш гын, лопка шулдыржым шаралтен, ала-кушко мÿндыркö-мÿндыркö чоҥештыше кайык гай коеш. Йöратем мый ужар посто гай нöргö озым дене леведалтше Сукырэҥер пасужым, мÿй таман да пеледышан сывын гай кумда Каролыкшым, ший гай вÿдан Лапшэҥержым, саскалан поян Шыраган чодыражым… Йöратем мый ача гай поро, ава гай шыма, пашалан тале пошкудем-влакым” (“Шочмо вер – чевер”, 7 с.), – воза прозаик шке шочмо кундемже нерген. Тиде книгашке пурышо произведений-влак нерген автор шкеже пешак чын аклен палемда. “Нине кÿчык ойлымаш-влак иканаште возалтын огытыл – иктаж коло ий наре тÿрлалтыныт: тудын дене вашлиймеке, чон-кумылем куанен-юарлен ма, öрдыжтö улмем годым сагынен-йокрокланен колтен ма – йöн лийме семын чыла шижмаш-шонкалымашем кагазышке кусараш тöченам” (7 с.), лудына ме ончылмутышто. Автор кажне ойсавыртышыжым, шомакшым шонкален-вискален сылнештара. Кушно палемдышым: формо шотышто тиде книгаш пурышо произведений-влак шкешотан улыт, йылме ойыртемат лач Геннадий Алексеевлан гына келшыше: раш, чатка. Нине кучык лирический этюдышто тÿҥ герой – автор – повествователь шкеже да тудын шочмо кундемже, мемнан сылне марий пÿртÿсна, ужар сывынан Марий Элна. Сандене автор шкежак тиде книгам кÿрылтде иканаште лудаш огеш темле: “Тиде возымемат тугак иканаште, ик шичмаште лудын лекташ ок лий, товро. Чон йодмо, кумыл лекме семын гына тудым кидышкыда налаш шотлан толеш, шонем” (8 с.). Книгам лудын, ме шкенан кундемна нерген ятыр уым, палыдымым рашемден кертына. Писатель шке йырже мом ужеш, колеш, тÿткын шымла. Мутлан, книга туҥалтышысе “Шошо пайрем” лÿман изи да сылне пÿртÿссÿретыштак прозаик оҥай таҥастарымашым ышта. Ойлымаш шошо пÿтрÿссÿрет гыч тÿҥалеш, вара эркын-эркын корак ешын пыжаш оптымо сомылым эскерымашке, ончыктымашке кусна. Пытартышлан писатель чылажымат айдемын илыш радамже дене таҥастарен сÿретла: “Шошым калыкат чона. Теве ял мучаште тора гычак у пöрт пура волгалт шинча. Шышталге тугай, чевер – той тÿсан. Микывыр Раман Санюк эргыжым посна луктеш. Тудат у ешлан у сурт-оралтым, у пиалым чöҥа” (12 с.). Писатель айдемым пÿртÿсын шочшыжлан шотлен акла. Тиде кызытсе илыш умылымашлан, пагытлан моткочак келшыше иктешлымаш. Финалыште автор адакат кайык еш декак пöртылеш, ындыжым тудо шырчык-шамычын пайрем куаныштым, шошо азапыштым, тургымыштым ончыкта. Геннадий Алексеевын произведенийлаштыже чылажымат шоналтен, вискален чоҥымо. Прозаикын шочмо йылмын сылнештарыме йöҥжо денат моштен пайдаланыме, кÿлеш шомакым лач шке верыштыже кучылтмо шижалтеш. Мутлан, сурт-оралте дене кылдалтше термин-влак кызытсе марий йылмыште эркын –эркын йомын толыт. Мо тугай “леведыш кумык”? Прозаикын возымыжым лудын, контекст гыч умылена, тудым рушлаже “конек” маныт. Шке творчествыже сылнымут мастар ятыр диалог шомак-влакым келшышын пуртен колта: прамай, шаяраш, йоштырнаш да тулеч молат. “Пашаштыжат пешыжак йоштырнылмеш ок толаше”, – лудына, мутлан, ме “Ӱшаным ÿжара конда” книгаш пурышо “Ошкылза мöнгышкыда” ойлымаште (83 с.). Тудо шкен произведнийлаштыже сюжет йогын-влакымат нигунам утыжым огеш шуйдаркале, шомакым аклен кучылтеш, шочмо йылмын тамжым, ямжым лудшо еҥлан тÿрлын почаш тырша. “Шке жапыштыже, шуен вашлиялтше шомак – влакым посна чумырен, изирак мутерым ыштенам ыле, вара тиде сомыл мондалте”, – мутланыме годым шарналтыш прозаике.
Йылме шижмаш – писательлан Юмын пурымо эн кугу пöлекше. Кызытсе марий сылнымут мастар – влак кокла гыч тидын шотышто поснак Анатолий Мокеев ойыртемалтеш. Тидын нерген шке жапыштыже эше В. Колумбак палемден ыле. Тудо чынжымак шомакым шке жапыште да келшышын кучылштмо шотышто ялт пашаче мÿкшла тырша. Тыгак Геннадий Алексееват шочмо марий йылмынан, шке манмыжла, чевержым, вержым, эржым сайын шижын мошта да творчествыштыже тÿрыс кучылтеш, землякшын, Валентин Колумбын пайдале традицийжым кÿлынак пеҥгыдемда.
Ончыко. 2002. № 8. С. 181–191.

Чап[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Негыз[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  1. Писатели Марийской АССР: библиогр. справочник. Йошкар-Ола, 1988. С. 49–51.
  2. Васинкин А. Мутын чеверже, верже, эрже… // Ончыко. 2002. № 8. С. 181–191.