Суас Эл

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Суас Эл Республик
Татарстан Республикасы, Республика Татарстан
Ойып
Ойып
Тисте
Тисте
Эл

Россий

Чапмуро:

Суас Эл Республикын Чапмурыжо

Статус

Республик

Ужашыже

Юлсер федерал йырвел

Кӧргӧ шеледымаш

14 ола, 43 кундем

Административ рӱдӧ

Озаҥ

Эн кугу ола

Озаҥ

Моло кугу олала

Яр Чаллы, Алмат

Негызлыме

27 Ага, 1920

Вуйлатыше

Рустам Минниханов

Официал йылме-влак

Суас йылме

Калыкчот (2005 ий)

3 768 000 (8-мше(о) вер)

Чаклык

55,4 еҥ/уш²

Инаныше-влак

Ислам, Танле

Кумдык

68 000 уш² (Вӱд-6,4 %, 44-мше(о) вер)

Суас Эл Республик картыште

Шагат ӱштӧ

GMT+07:00 Moscow Time

Телефон код

+7(3449)

Интернет-домен

tatarstan.ru

Автомобиль код

16, 116

Суас Эл Республик (Татарстан, Татарий, суасла Татарстан Республикасы; рушла Республика Татарстан) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.

Рӱдола — Озаҥ.

Киров, Сембер, Самаре, Орынбор велла, Марий Эл, Чуваший, Пошкырт Эл, Одо Эл Республик-влак дене йыгыре улеш.

1920 ий 27 агаште негызлыме.

Географий верланымаш[тӧрлаташ]

Суас Элын картыже

Суас Эл Россий Федераций покшелне, Элвел-Европысо лапверыште, Юл да Чолман эҥервлакын иктыш йоген ушнымо верыштыже улеш. Озаҥ Моско деч эрвел могырышто, 797 меҥге тораште верланен.

Республикын кужытшо йӱдвел гыч кечывалвелыш — 290 меҥге да касвел гыч эрвелыш - 460 уштыш.

Республикын территорийже тöрвер да чодрастепян зонышто улеш, Юлын пурла серыштыже изи кÿкшакавлак вашлиялтыт. 90% кумдыкшо теҥӹзÿмбал деч 200 м марте кÿкшытыштö верланен.

Республик территорийын 16% деч утларакшым чодра айла, тушто тумо, писте, куэ, шопке, иман пушеҥгевлак гыч пÿнчö, кож кушкыт. Верысе фауныш 430 тÿрлö тупрÿдан да ала мыняр шÿдö наре тупрÿдыдымö янлык вид пура.

Игече[тӧрлаташ]

Игече икмардан кукшо. Южгунам пеш чот кукшо (засуха) лиеш. Шорыкйол тылзын (эн йÿштö тылзе) кыдалш температуржо −14 °C, сÿрем тылзын (эн шокшо тылзе) кыдалш температуржо +19 °C. Йÿр да лум 460 гыч 520 мм марте лиеш. Кушкыл 170 наре кечыште кушкеш да вияҥеш.

Рок[тӧрлаташ]

Рок тÿрлö улмыж дене ойыртемалтеш — республикын йÿдвелныже чодрасе сур да ломыж рок гын, кечывалвелне тÿрлö сынан шемрок вашлиялтеш (32 % кумдыкышто).

Пӱртӱс поянлык[тӧрлаташ]

Республикын тÿҥ мландыкöргö поянлыкше — нефть. Республикыште 800 млн тонн лукташ лийме нефть уло; чылаже 1 млрд тонн шапаш лийын кертеш ман шонат.

Республикын кечывалвелныже Ромашкино да Альметьевск ола воктенысе Новоелхово нефть улмо вервлак Российыште ик эн кугу улыт. Республикыште нефть дене пырля эше нефтьысе газым луктыт - 1 тонн нефтьлан 40 м³. Тыгак ала-мыняр пÿртÿсгаз да газконденсат улмо вер палыме.

Республикын мландыкöргыштыжö тыгак поркÿ (известняк), доломит, чоҥымо ошма, кермычым ыштыме шун, чоҥымо кÿ, сирапор (гипс), шаргÿ дене варналтше ошма, тургыж (торф) уло. Тыгак нефтебитум, кÿреншÿй, мландышÿй, йÿлышö сланец, цеолит, вÿргене, боксит уло манын шонат.

Вÿдшапаш[тӧрлаташ]

Крупнейшие реки — Юл да Чолман, а также два притока Камы — Виче да Ош Виче, обеспечивают общий сток 234 млрд м³/год (97,5 % общего стока всех рек). Кроме них, по территории республики протекают еще около 500 малых рек длиной не менее 10 км и многочисленные ручьи. Большие запасы водных ресурсов сосредоточены в двух крупнейших водохранилищахКуйбышев да Нижнекамск. В республике насчитывается также более 8 тыс. небольших озер и прудов.

Гидроэнергопотенциал рек реализуется на р. Каме недозагруженной Нижнекамск ГЭС вырабатывающей около 1,8 млрд кВт·ч/год (по проекту — 2,7 млрд кВт·ч/год).

Татарстан включён в список лесоизбыточных регионов. На территории региона встречаются особенно плодородные мощные чернозёмы, а преобладают серые лесные и выщелоченные чернозёмные почвы. В недрах республики содержатся значительные запасы подземных вод — от сильно минерализованных до слабосолоноватых и пресных.

Эртымгорно[тӧрлаташ]

АЛАМОМ СЕРАШ КӰЛЕШ.

Калыкчот[тӧрлаташ]

Население Татарстана по состоянию на 2005 год — 3768,5 тыс. чел., городское — 74,5 % (2005). Плотность населения — 55,4 чел./км (2005).

2002 ийысе Кугыжаныш калык перепись почеш, Суас Элыште тыгай калык-шамыч илат:

Калык Калыкчот 2002 ийыште, %.
Суас 52,9 %
Руш 39,5 %
Чуваш 3,35 %
Удмурт 0,64 %
Украин 0,63 %
Мордва 0,62 %
Марий 0,5 %
Пошкырт 0,4 %

Илем-влак[тӧрлаташ]

Суас Элын эн кугу илемлан Озаҥ ола шотлалтеш. Тыгак, Республикыште 20 ола, 21 ола сынан поселко, 897 сельсовет уло.

10 тӱжем утла калык чотан илем-влак
2007 ий, Шорыкйол тылзын 1 кечылан шотлымо почеш|-
Озаҥ 1116,0 Камша 22,0
Яр Чаллы 506,4 Буинск 19,8
Нижнекамск 226,6 Агрыз 18,7
Алмат 141,9 Арск 17,6
Парат 99,0 Васильево 16,8
Бугульма 90,9 Кукмарий 16,6
Алабога 70,0 Мензеля 16,3
Лениногорск 65,7 Чолман Алан 14,9
Чистополь 61,5 Джалиль 14,3
Заинск 41,8 Мамадыш 14,0
Азнакаево 34,6 Тетюши 11,5
Нурлат 31,6 Уруссу 11,1
Бавлы 23,0 Алексеевское 10,2

Административ-кумдык шеледымаш[тӧрлаташ]

Tatar03.png

Суас Эл Республикын Конституциже почеш тудын Республикын кумдыкшо 57 административ ужашлан шелалтеш: 43 район, 14 республике кӱкшытан ола.

Кугужаныш негыз[тӧрлаташ]

Основной закон Республики — Конституция Республики Татарстан.

Высшим должностным лицом в Республике Татарстан является президент. 25 марта 2005 года Минтимер Шаймиев наделен полномочиями президента Республики Татарстан на новый срок Государственным Советом Республики Татарстан по представлению Президента Российской Федерации.

Однопалатный Государственный Совет (парламент), который состоит из 100 депутатов, является высшим представительным, законодательным и контрольным органом государственной власти. 26 марта 2004 года Председателем Государственного Совета Республики Татарстан был избран Фарид Мухаметшин.

Кабинет Министров республики является исполнительным и распорядительным органом государственной власти и возглавляется премьер-министром. 11 мая 2001 года премьер-министром Республики Татарстан во второй раз утвержден Рустам Минниханов.

Палемдымаш-влак[тӧрлаташ]

Кылвер-влак[тӧрлаташ]

Негыз[тӧрлаташ]