Марий

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марий тӱшкале тисте
Марий
Калыкчот: 600 тӱжем наре
Кушто ила: Россий:

Марий Эл
Пошкырт Эл
Суас Эл
Виче вел

Йылме: Марий, Курык марий, руш да моло.
Тын: Марий юмынйӱла, Танле тын
Родо калык-влак: Одо, Эрзя, Мокша, Мурома

Марий-влак (черемис, меря, çармăс, чирмеш) — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да ислым кучышо еҥ-влак улыт.

Лекмаш[тӧрлаташ]

Эртымгорно[тӧрлаташ]

"Черемис" мутлан келшыше мутым эн ончыч VI курымышто гот историк Иордан кучылтын. Но "имнискарис" мутым "черемис" мут дене таҥастараш йӧсырак. Кызытсе марий-влакын кугезе-влакышт V да VIII курым коклаште гот, хазар калык дене, Волжск Булгарий дене кылым кучен. XIII ден XV курым коклаште марий-влак Шӧртньӧ Ордашке пуреныт, Озаҥ ханствыште лийыныт. Кунам руш армий Озаҥ ханствым 1552-шо ийыште сеҥеныт, марий мланде Моско Кугыжанышыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште марий-влаклан РСФСР-ыште автономийым пуеныт, 5 Теле 1936 — АССР лийын.

Ончыч марий-влак руш да суас ӱчашымаш деч Юл сер деч Вӱтла эҥерын кӱшыл ужашышкыже куржыныт. Тыште марий-влаклан шукырак эрык лийын, руш князь-влак да суас хан-влак дечат тораште. Вӱтламарий коклаште сар демократий шочын. Тудо икмыняр рушла ийсерышыште "Ветлужское черемисское княжество" семын палемдалтын. Вӱтламарий-влак тыгай мут-влакым кучалтыныт: кугуз - кугыза, да кугузвыж - кугыжаныш.

Кугуз-влак эн патыр, кугу пагалымаш сарзе кокла гыч ойырымо (сайлыме) вуйлатыше-влак лийыныт, докан. Икмыняр кугызын лӱмышт ийсерышлаште возалт кодын: Ходжа-Яралтем, Кай, Бай-Пондаш, Кельдибек, Ибраг. Нунын шкеныштын "пеҥгыдемдыме вер" (ола манаш лиеш) лийыныт: Ветля-Юр, Шанган да молат.

Марий калыкын тистыже[тӧрлаташ]

Марий калыкын тистыжым Пеледыш пайремыште наҥгаят.

Марий калыкын тистыжым Марий Ушемын погынымашыштыже пеҥгыдемденыт. Марий Элын тистыж деч ойыртемалтеш. Кум тӱс гыч шога, ош тӱс чимарийын яндарлыкшым ончыкта, йошкар тӱс - илышым, шем тӱс мланде дене кылдалтеш.


Лӱмлö марий-шамыч[тӧрлаташ]

Тыгак ончо[тӧрлаташ]

Кылвер-влак[тӧрлаташ]

Словарь марийской мифологии

Негыз[тӧрлаташ]

  • Ксенофонт Сануков "Кок тул коклаште". Марий Сандалык. №1 2009 ий

Важ-влак[тӧрлаташ]


Финнугор полко да калык-влак
Балтофинн: вепс | весь | водь | ижора | карел (тидын кокла гыч ливвик | людик | тивер) | лив | суоми (финн) (тидын кокла гыч сумь | емь) | чудь | эсти (тидын кокла гыч сету) | нарова

Саам

Пермысе: бесермен | коми-зырян | коми-пермяк | коми-язьвин | одомарий

Юлысе: буртас | марий (тидын кокла гыч мäрӹ (меря)) | мешер | мордва (мокшо | эрзя) | мурома

Угр-влак: веҥгр | манси | хант