Ӱпӧ

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Ӱпӧ (ыҥ-влак) ончал.


Ола
Ӱпӧ
Уфа, Өфө
Тисте Ойып
Тисте Ойып
Эл Россий
Регион Пошкырт Эл
Оласе йырвел Ӱпӧ ола
Координат-влак Координат-влак: 54°44′00″ с. ш. 55°58′00″ в. д. / 54.733333° с. ш. 55.966667° в. д. (G)54°44′00″ с. ш. 55°58′00″ в. д. / 54.733333° с. ш. 55.966667° в. д. (G) (Я)
Кӧргӧ шеледымаш 7 район:
Дёмский, Калининский,
Кировский, Ленинский,
Октябрьский, Орджоникидзевский,
Советский
Олавуй Ялалов Ирек Ишмухаметович
Негызлыме 1574
Ола  1586
Кумдык 707, 93 км²
Калыкчот 1 038 100 еҥ (2010)
Агломераций 1 275 550
Шагат ӱштӧ UTC+6
Телефон код +7 347
Почто индекс 450000
Автомобиль код 02, 102
Код ОКАТО 80 401
Официал сайт http://www.ufacity.info
Ӱпӧ (Россий)
Red pog.png
Ӱпӧ
Ӱпӧ (Пошкырт Эл)
Red pog.png
Ӱпӧ

Ӱпӧ (Ипон) (пошкыртла Өфө, рушла Уфа) — ола, Россий Федерацийысе эн кугу ола-влак радамыште, Пошкырт Элын рӱдӧ олаже, Уфа районын административ рӱдерже (район составыш ок пуро).

Российын эн кугу экономик, тӱвыра да шанче рӱдер-влак коклашке пура.

Географий[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Ош Виче эҥер серыште, Ӱпӧ да Дёма эҥер-влакын Ош Виче эҥерышке йоген пурымо верыште верланен. Олан кумдыкшо 707,9 км².

Ола йымалне 20 наре шке шочшо курыкпомыш (пещера) да штольньо уло, тушеч гипсым луктыт. Эн келге курыкпомыш - Дудкинский, кужутшо 2,5 меҥге утла. Моло курыкпомыш-влак 800 метр деч кужырак огытыл.

Климат Уфы

Шагат ӱштӧ[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Ӱпӧ ола Екатеринбург ола дене ик жап дене илат. UTC деч ойыртем — +5:00 шагат. Москосо жап деч кок шагатлан эррак ила, Российыште тиде жап MSK+2 семын палемдалтеш.

Лӱм[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий "Ӱпӧ" лӱм руш "Уфа" лӱм гыч шочын. Ожно тыгаяк лӱман ола лийын, Ӱпӧ эҥер серыште шоген. Тудын нерген XVI курым гутла гыч палыме. Ты велыште илыше ногай хан-влак тыге шке олаштым ожнысек лӱмденыт. Варажым тиде лӱмым угыч чоҥымо олалан пуеныт.

Эртымгорно[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

V—XVI курымлаште Ӱпӧ олан шогымо верыштыже Кыдалаш Курымысо ола шоген. 1367 ийласе европысо картылаште Кама ден Яик эҥерла коклаште, Ош Виче эҥер воктене Паскерти олам палемдыме. XIV курымышто илыше Ибн Хальдун лӱман араб серызе шке возгалымаштыже Шӧртньӧ Ордан эн кугу олала-влак коклаште Башгирд (Башкорт) олам шижтара [1].

XVI курымшыто тиде верыште Ногай Ордан кугыжан пошкырт наместникшын телмысе илымверже шоген.

Карманым чоҥымаш[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

XVII—XVIII курымласе Ӱпӧ кремль Рашит Аскаровын реконструкцийже.

Кунам Башкортостанын касвел ужашыже Москосо кугыжанышыш пурен (1557 ий) пошкырт-влак Йыван IV кугыжа деке йодмаш дене толыныт — нунын мландыштышт олалан негызым пышташ. Озаҥыш йозакым коштыкташ пошкырт-влаклан неле да лӱдыкшӧ лийын, сандене кугыжа тиде темлымаш дене келшен.

1574 ийыште Сутолока эҥерын мучашыштыже Иван Нагой воеводан стрелецкий отрядше Ӱпӧ карманым чоҥен. 1586 ийыште Ӱпӧ --- ола статусым налеш, Ӱпӧ уездын административ рӱдерже лиеш.

Ӱпӧ уездым вуйлаташ икымше воеводам Иван Нагойым колтеныт. Воевода тӱҥ административ тӧнежым --- Ӱпӧприказной пӧртым вуйлатен. Тудын кид йымалныже 150-200 еҥан стрелец отряд лийын. Кунам ола йыр печым печеныт да посадым чоҥеныт Ӱпӧ острог (карман) кремль лӱмдалташ тӱҥалын. Кремль йыр пырня-влак гыч частоколым чоҥеныт, кужутшо 440 метр наре, тумо пырня гыч ыштыме пырдыжвуй (башня) лийын.

XVII—XIX курымла[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

XVII курым кыдалне ола шке ойып тамгажым (гербовый знак) налеш. Озаҥыште Ӱпӧ приказной пӧртын печатьшым ыштеныт, печатьыште кудалше луй сӱретлыме (варажым тиде сӱретымак Ӱпӧ олан ойыпышкыжо вераҥдат). Тиде жаплан олаште тӱжемат пеле еҥ илен. XVII курымын кокымшо пелыштыже Смоленск гыч Ӱпыш Юмоаван юмоҥажым кондымо лӱмеш кремль покшелне Смоленский соборный черке чоҥалтеш (тиде верыште кызыт Келшымаш монумент (монумент Дружбы) шога.

Тиде гутлаштак 1773-1775 ийласе Кресаньык сар дене кылдалтше ойган жап толын. Пугачёвын восстанийже годым 1773 ийын шыжым Пугачёвын йолташыже яицкий казак Иван "Чика" Зарубин Чесноковка села воктене шогалын, Ӱпӧ ола деч 10 версташте, верысе яллам бунтыш кынелтен, Ӱпӧ олам "петырен", манаш лиеш. Бунтовщик шамычын чотышт латвич тӱжем еҥ марте шуын, олам тӱжем еҥ наре гына арален. Олаште кочкыш, пу, вольыклан шудо пыташ тӱҥалын. Бунтовщик-влак кок ган Ӱпӧ пырдыж деке лишке толыныт, но сеҥен налын кертын огытыл.

1774 ийыште шошым Озаҥ гыч Ӱпылан полшаш И. И. Михельсон подполковникын вуйлатымыж почеш кугыжаныш войска толыныт. Ӱпӧ йыр кредалмаш-влак тӱҥальыч. 24 мартыште сайын ямдылыме кугыжаныш войска бунтовщик-влакым сеҥеныт.

XVII—XVIII курымлаште Ӱпӧ ола карман гыч верысе кугу административ да экономик рӱдерышке савырнен. 1708 ийыште Озаҥ губернийыш пурен. 1728 ийыште Ӱпӧ провинцийын рӱдерже лийын, тудын воеводаже Сенатын кид йымалныже лийын. 1744 ийыште Ӱпӧ олам Оренбург губернийыш пуртеныт. 1781 ий Теле тылзе гыч Ӱпӧ наместничествын рӱдерышкыж саврнен, наместничествын губернаторжылан Иван Варфоломеевич Ламбым шогалтеныт. 1796 ийыште Олам угыч Оренбург губернийыш пуртеныт. 1802 ийыште Ӱпӧ ола губернский олашке савырнен, тушто губернаторын резиденцийже да губернский тӧнеж-влак верланеныт.

Важ-влак[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  1. Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. Уфа, 2001. С 70, 71, Он же. Mons Et Urbis: Уральские горы и город Уфа в европейской средневековой картографической традиции//Архив Башкортостана, № 1. 2007. С. 17-23