Лӱммут

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал

Йылмылончыш шанчыште лӱ́ммут — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.

  • Лӱммут чот, вочмык да лица дене вашталтеш.
  • Ойлончыште лӱммут чыла йыжыҥат лийын кертеш.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

Чонан да чондымо лӱммут-влак[тӧрлаташ | править вики-текст]

Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — ӱдыр, рвезе, туныктышо, колызо, гармоньчо, йылмызе. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — ушкал, имне, кол, куэр, шопкер.

Чонан лӱммут-влак ныл вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. ава, Р. аван, Д. авалан, В. авам. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкыште каласалтыт: И. вуй, Р. вуйын, Д. вуйлан, В. выйым, М. вуйышто, Н. вуйышко, О. вуеш.

Собственный да нарицательный лӱммут-влак[тӧрлаташ | править вики-текст]

Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: ер, газет, ял, эл, эҥер.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: Таир ер, "Ямде лий" газет, Учимсола, Марий Эл, Юл.

Собственный лӱммут-влак улыт:

  1. еҥын лӱмжӧ, ачалӱмжӧ, тукымлӱмжӧ: Сергей Григорьевич Чавайн, Шемер Микуш, Мичу, Кориш;
  2. вольык да янлык лӱм: Ошеч, Олач, Олас, Шемеч, Ошвуй;
  3. вершӧр лӱм: Россий, Урал, Элнет, Карман курык, Ялчык, Кичиер, Йошкар-Ола;
  4. газет, кнага, журнал лӱм: "Кугарня", "Ончыко", "Элнет", "Эреҥер", "Маска вынем";
  5. сӱрет, кинофильм, спектакль лӱм: "Онар", "Салика", "Морко сем";
  6. тӧнеж ден ыштыквер лӱм: Марий кугыжаныш университет;
  7. орден да медаль лӱм: "Сорла да чӧгыт" шӧртьӧ медаль;


Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: "Шӧртньӧ падыраш" повесть, "Пачемыш" журнал, "Морко мланде" газет, "Мӱкш отар" спектакль.

Лӱммутын чотше[тӧрлаташ | править вики-текст]

Лӱммутын кок чотше уло: единственный да множественный. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: ял - ял-влак, урем - урем-шамыч, ава - авамыт, пасу - пасулаште.

Лӱммутын чотше гыч наста мыняр улмым пален налына. Единственный чот ик настам каласен пуа. Множественный чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын множественный чот сынжым ышташ -влак, -шамыч, -мыт, -ла супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым единственный чотыште веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:

  1. эмен лӱм: вӱд, шӧр, шӱр, лем, ӱй, мӱй;
  2. действий лӱм: лудмаш, тунеммаш, серымаш;
  3. пӱртӱс лӱм: лум, поран, теле, йӱр;
  4. металл лӱм: ший, шӧртньӧ, той, вулно.

Шотлымо чотмут почеш, тыгак шуко, шагал, ятыр, икмыняр шомак почеш шогышо лӱммут единственный чотыште возалтеш, мутлан: Урем дене кок еҥ кая. Погынымашке ятыр еҥ толын.

Нине, нуно олмештышмут почеш шогышо лӱммут множественный чотыште лиеш, мутлан: Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат. Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.

Лӱммутын лицаже[тӧрлаташ | править вики-текст]

Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысе кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

Ед. ч. Мн. ч.
1. йолташем йолташна
2. йолташет йолташда
3. йолташыже йолташышт

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: мыйын кнагам, мемнан кнага.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: тыйын пӧртет, тендан пӧртда.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: тудын аваже, нунын авашт, колхозын пасужо, пешеҥгын лышташыже.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым мыйын, тыйын, тудын, мемнан, тендан, нунын олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: тыйын ачат - ачат, нунын пакчашт - пакчашт.

Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш[тӧрлаташ | править вики-текст]

Лица Й, л, м, н, ҥ, р дене пытыше лӱммут Ш дене пытыше лӱммут Моло соҥйӱк дене пытыше лӱммут
Единственный чот
1. -ем (оҥ-ем) -ем (уш-ем) -ем (кид-ем)
2. -ет (оҥ-ет) -ет (уш-ет) -ет (кид-ет)
3. -же (-жо, -жӧ) (оҥ-жо) -ыже (-ыжо, -ыжӧ) (уш-ыжо) -ше (-шо, -шӧ) (кид-ше)
Множественный чот
1. -на (оҥ-на) -на (уш-на) -на (кид-на)
2. -да (оҥ-да) -да (уш-да) -да (кид-да)
3. -ышт (оҥ-ышт) -ышт (уш-ышт) -ышт (кид-ышт)
Лица Пералтышан йоҥйӱк дене пытыше лӱммут Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммут Шольо, эрге, чӱчӱ
Единственный чот
1. -м, -эм (ача-м, пасу-эм) -ем (корн-ем) шольы-м
2. -т, -эт (ача-т, пасу-эт) -ет (корн-ет) шольы-ч
3. -же, -жо, -жӧ (ача-же, пасу-жо) -же, -жо, -жӧ (корны-жо) шольы-жо
Множественный чот
1. -на (ача-на, пасу-на) -на (корны-на) шольы-на
2. -да (ача-да, пасу-да) -да (корны-да) шольы-да
3. -шт (ача-шт, пасу-шт) -шт (корны-шт) шольы-шт

Единственный чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:

  1. , — пералтышан а, е, э йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: ава-м, шокте-т, куэ-т.
  2. -эм, -эт — пералтышан моло йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: посто-эм, посто-эт, кӱтӱ-эм, кӱтӱ-эт, Вачи-эм, Вачи-эт.

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым единственный чотысе икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: корн-ем, корн-ет, имн-ет, печ-ет.

Единственный чотын кумшо лицаштыже да множественный чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк ы йӱкыш савырна: пече - печы-же, печы-на, печы-да, печы-шт.

Родо-тукымын ончыктышо южо лӱммут (шольо, чӱчӱ, чӱчӱньӧ, шешке, веҥе, оньо) единственный чотын кокымшо лицаштыже супиксым налеш, мутлан: эргы-ч, шольы-ч, чӱчӱ-ч, чӱчӱньы-ч, веҥы-ч, шешкы-ч, оньы-ч.

Лӱммутын ышталтмыже[тӧрлаташ | править вики-текст]

Ик мутвожан лӱммутым тӱҥ лӱммут маныт, мутлан: ола, ял, пӧрт, вуй, кид.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:

  1. муттӱҥыш супиксым ешарыме дене: кӱтӱ - кӱтӱчӧ; пеледаш - пеледыш, пеледмаш; петыраш - петыртыш;
  2. мут-влакым ушымо дене: кугу+корнокугорно, изи+териздер;
  3. мут-влакым мужырын каласыме дене: ача, аваача-ава; шӱм, чоншӱм-чон.

Пытартыш кок йӧн дене йыгыр лӱммут-влак ышталтыт.

Супикс дене ышталтше лӱммут-влак[тӧрлаташ | править вики-текст]

Ойлымаш ужаш Супикс Мутлан
лӱммут
глагол
лӱммут
-зе (-зо, -зӧ, -ызо)
-че (-чо, -чӧ)
пашазе, шӱвырзӧ, кутырызо, колызо
пашаче, гармоньчо, кӱтӱчӧ
глагол -маш, -ымаш
-ыш
-тыш
-ем
лудмаш, шинчымаш, погынымаш
модыш, лектыш, лӱдыктыш
ончалтыш, ешартыш, пӱтыртыш
корем, илем, йӱлем
лӱммут
палымут
наречий
-лык шинчалык, нерлык, поянлык, рвезылык, чолгалык, ончыкылык
лӱммут -ер (-эр) кожер, куэр (куэ гыч)

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

Йыгыр лӱммут-влак[тӧрлаташ | править вики-текст]

Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым йыгыр лӱммут маныт, мутлан: кандывуй, кугырӱдывондо, иза-шольо, уш-акыл.

Мут-влакым ушымо дене лийше йыгыр лӱммут Мужыран йыгыр лӱммут
  1. Ик але кок ужашыжат тошто ыҥжым йомдарен але вашталтен: вӱдшор, изарня, кидвурго, кечыйол
  2. Шудым, пеледышым, поҥгым, вондерым, парням ончыктышо: арымшудо, кандывуй, пундыштӱҥвоҥго, поланвондо, кугыварня
  3. Термин семын кучылталтше да посна возымо годым ыҥжым вашталтыше: кугыеҥ, издер, урвоч
  4. Иге, лу, коля, шӱдыр, ушмен шомак дене лийше: маскаиге, пириге, сӧснаиге, шӱргылу, пасуголя, вӱдколя, шоктешӱдыр, йошкарушмен
ача-ава
туп-ваче
уржа-сорла
кид-йол
ӱй-торык
шӱм-чон
пырля возалтеш кореш гоч возалтеш

Негыз[тӧрлаташ | править вики-текст]

  • Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.