У ий

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
Москосо тӱҥ у ий кож. 2007-2008 ий.

У ий пайрем --- шуко калыкыште палемдыме пайрем. Идалыкын пытартыш кече ден у идалыкын икымше кече коклаште палемдат. У ийым мемнан курым деч ончыч кум тӱжемше ийыште Месопотамийыште пайремленыт. Рим кугыжа Юлий Цезарь Шорыкйол тылзын 1 кечынже пайремлаш темлен. Лийын тиде мемнан курым деч ончыч 46 ийыште. Римлян-влак тиде кечым Януслын - омса, пурымаш-лекмаш, тӱҥалтыш, негызлымаш юмылан пӧлекленыт. Январь лӱмым тылзе Янус юмын лӱмжӧ гыч налын. Юмым кок чурияным сӱретленыт. Ик чурийже ончыко онча, весе - шеҥгеке.

Кызытсе У ий[тӧрлаташ]

Григориан кечышот почеш[тӧрлаташ]

Эн шуко элыште У ийым Шорыкйол тылзын 1 кечынже, григориан кечышот почеш, идалыкын икымше кечынже палемдат. Южо эллаште тылзе кечышот почеш пайремлат.

Еврей-влакын[тӧрлаташ]

"Рош Ха-Шана" (ивр. ראש השנה‎) --- (идалык оза) лӱман еврейысе У ий Песах деч 163 кече эртымеке пайремлалтеш (5 Идым, 5 Шыжа коклаште). Тиде кечын 10 кечаш юмым сӧрвалымаш тӱҥалеш. Еҥ шке шонымашыжым эрыкта, юмо ончылно сулыкшым касараш йодеш. Рош Ха-Шана годым айдемын пӱрымашыже ик идалыклан ончыко чоҥалтеш. Пайрем деч вара вес кече "Йом-Кипур" (ивр. יום כיפור‎) маналтеш. Тиде кечын чыла еврей-влак ваш-ваш поро сугынь дене вашлийыт: "Илыш Книгаште тек тендан лӱмда сай идалыклан возалтеш!". Ӱшаныше-влак ошалге вургемым чият. Пайрем кочкыш годым олмам мӱйыш тушкалтен кочкыт.

Китайыште[тӧрлаташ]

Телыме кечышогымаш деч вара Тылзе цикл мучашлалтмеке у тылзе шочеш. У тылзе шочмылан Китайыште калык У ийым пайремла. Григориан кечышот почеш китайысе У ий 21 Шорыкйол ден 21 Пургыж кокласе кечылан логалеш. Туге гынат, кугыжаныш У ийым ончыч 1 Шорыкйоллан пайремла, вара йӱла почеш У ийым палемда. Российысе Тошто У ий пайрем семын. Кажне у ий 12 янлык кокла гыч да 5 элемент кокла гыч иктыж дене кылдалтеш. У ийын икымше кечынже фейерверк-влакым колтылыт. Тул уда вийым поктен колта, ешыш тыныслыкым да пиалым пурта. Кече мучашште кажне ешыште юмо-влакым вашлийыт, вет юмо-влак тиде кечын вес тӱняшке идалыкым иктешлаш миеныт. Тыгак, тиде кечын тошто еҥ-влаклан тауштат. Китай калык-влакын шонымышт почеш, тиде икымше кечын пӱртӱс помыжалтеш, у идалыкын кечышотшо тӱҥалеш, мланде илана. Хань калык гына огыл, изи калык-влакат пайремлат, мутлан, маньчжур, яот, монгол, чжуан, гаошан, даур, дун, лиян да молат.

Вьетнамыште[тӧрлаташ]

Вьетнам У ийым тылзе кечышот почеш пайремла. Пайремым Тет (Тэт) лӱмдат, у ийын у тургымын икымше тылзын икымше кечынже палемдат. Эрвел кечышот почеш У ий пайремын кечыже кажне гана вашталтеш, но 20 Шорыкйол - 20 Пургыж коклаште кодеш. Тылзе кечышот почеш пайремлыме У ийым "китайысе У ий" лӱмдат. Тиде чын, вет Эрвел Азийыш шуко могай йӱла Китай гыч толын. Вьетнамын йӱдвелныже пӧртлаште тиде пайремлан пеледше персик укшым але саскаан мандарин пушеҥгым шогалтат. Йӱла почеш, саска ден пеледыш-влак пӧртыш поянлыкым кондат. Тиде жапыште персик, абрикос, мандарин, миндаль пушеҥге-влак пеледаш тӱҥалыт. Пеледше укш ден пеледыш аршаш-влак дене уремымат сӧрастарат. Кечывалвелне пӧртыш абрикос укшым пуртат. Мо оҥайже, абрикос-пеледышын вич лышташ лийышаш. Тыгак ӱстембалне арбуз лийышаш. Арбузын йошкар кӧргыжӧ шушаш ийыште пиалым конда. Кум кече жапыште кажне ешыште пайремлыме годым тошто еҥ-влаклан тауштат, надырым пыштат. У ий кастене уремыште чылан дракон куштымашым куштат. Пычкемышалтме дене парк, сад, уремлаште тулото-влакым ылыжтат. Тушко еш дене погыныман.

Ираныште[тӧрлаташ]

Иран калык, да тыгак, иран кечышот почеш илыше-влак у ийым (Наврузперс. نوروز‎, «у кече») 21 але 22 Ӱярнян, шошо кечытӧр кечын. Наврузлан пӱртӱс уэмдалташ тӱҥалеш.

Казах-влакын[тӧрлаташ]

Казах калыкын У ий шошо кечытӧр дене келша, 22 Ӱярнян толеш. Казах-влак тудым "Наурыз мейрамы" лӱмдат. Казах Йӱштӧ Кочам Аяз Ата лӱмдат. Мемнан гай Йӱштӧ Кугыза нунын уке, Кыдыр-баба уло, тудо шошо кечытӧр вашеш йӱдым уло мландым коштын эрта, у кушкылым шындылеш. Наурызлан калык урем пайремым ышта, модыт, имне валне кудалыштыт, таҥасымаш-влакым эртарат. Ешлаште "Наурыз-коже" кочкышым ямдылат. Тудо шым ужаш гыч шога: вӱд, шинчал, шӧр, пырче да т.м. Ожно тиде кечын родо да йолташ-влак деке миен коштман ыле, увер-влакым ваш-ваш ойылен, у пашам пырля тӱҥалыныт. Телым ик илем гыч вес илемыш кошташ йӧсӧ, сандене тиде йӱла шочын. Казахстаныште У ий пайрем 1-2 Шорыкйолын, да Наурыз мейрамы пайрем 21-23 Ӱярнян палемдалтыт.

Руш У ий пайрем[тӧрлаташ]

Кузе тӱҥалын[тӧрлаташ]

XV курым марте Русь у ийым юлиан кечышот почеш 1 Ӱярнян палемденыт. Тидын нерген руш йылмысе (марий ылмыштат кучылтмо) южо тылзе лӱм-влак шижтарат: октябрь лат. octo — кандашымше, ноябрь лат. novem — индешымше, декабрь лат. decem — лумшо. 1700-шӧ ийыште Петр Кугыжан темлымыж почеш, Европо дене келшышын, Российыште У ийым 1 Шорыкйолын пайремлат (юлиан кечышот почеш). Григориан кечышот дене келшышын У ий пайремым Российыште лач 1919 ийыште гына палемдаш тӱҥалыныт. 1930-шо гыч 1947 ий марте 1 Шорыкйоллан чылан пашам ыштеныт. 1992 ийын Идым тылзын 25 кечынже Россий Федерацийыште 2 Шорыкйол кечеат каныш кечыш савырнен. 2005 ийыште 1 гыч 5-ше Шорыкйол марте У ий каныш кечым палемдыме, тиде кечын пашам огыт ыште, Рошто пайрем дене кылдалтше каныш кече-влак дене пырля Российыште илыше-влак 8-10 кече наре канат.

Тыгак ончо[тӧрлаташ]