Ньютон Исаак

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал
1689 ий портрет. Исаак Ньютон лан 46 ий тунам ыле.

Ньютон Исаак (англичанла Isaac Newton, 1643 Шорыкйол 431 Ӱярня 1727 [Юлиан кечышот почеш 25 Теле 1642 - 20 Ӱярня 1727]) — англичан физик, математик, астроном. Классический физикын икыт негызлыше лийын. «Тыглай философийын математикыл тӱҥалтше», кушто тудо кум механик да «тӱнямбалсе шупшвий» тӧртыкым возен, кудо классический механикын негызле лийын. Дифференциальный да интегральный исчисленийым, тӱсын теорийым, да шуко моло физик да математик шонымашым пуэн.

Илыш корно[тӧрлаташ]

Изи годым[тӧрлаташ]

Исаак Ньютон жапын фермерын эрге же лийын. Вулторп ялыште шочын Г.Галилеон колмо да гражданский сар годым. Ачаже шочмо годым марте илен шыч шу. Рвезе черланыше шочын. Тудлан ачан лӱмым пуэныт. Шочмашже рошто кечылан логалын, тидым Исаак пиалын знаклан шонен. Черланыше лийын гынат, тудо 84 ий марте илен.

Ньютон шонен урлыкжын шотландысо дворян вож уло, кеч кузе гынат эртымгорно шанчызе-влак шонат пуйто тудын вожжо 1524 ийыште нужна кресаньык лийыныт. XVI курым мучашлан поян лийыныт, мландеозаеҥ разрядыш пуреныт.

1646 ийыште шорыкйолын аваже Анна Эскау адакат марлан лектын. У мари деч 63 ий илышо ватыколышо деч кум йоча лийын, тудлан Исааклан шагал жап пӧлеклен. Ончен куштышо рвезын чучу же лийын. Йочажапым Ньютон шыпкоштшо лийын. Лудаш да технический модышым ышташ йоратен: кече шагат, вӱд шагат, вакш да моло. Чыла илыш Ньютон шкенемын шкетын чучен.

Отчим 1653 ийыште Ньютоным лишке шогышо Грентемысо школыш тунемаш пуэныт, кушто тудо аптекарь Кларк пӧртышто илен. Шукерте огыл рвезе пеш кугу усталыкым ончыктен, кеч кузе гынат 1659 ийыште аваже тудым мӧҥгеш налын, да озанлык пашам пуйнеже лие, кеч кузе гынат тидым аваже сеҥен огыл. Исаак чыла деятельность деч йоратен кнагам лудмаш, да тӱрлӧ механизмым ыштымашым. Тиде жапыште Анналан тольо Ньютонын туныктышоже Стокс, да туннемашым шуяш тудлан ӱедаш тӱҥале. Тиде йодмылан чучу Уильям да аптекарьын родоже кембриджкысо университетын член ушнен. Пытартышлан шке шонымашышкышт нуно тӱшка вий дене шуэныт. 1661 ийыште Ньютон школым сай тунем пытарен, шинчымашым умбакыже шуяш кембридж университетыш каен.

Тринити колледж[тӧрлаташ]

1661 ийыште Пеледыш тылзыште 19 ийысо Ньютон кембриджыш тольо. Тӧртык почеш тудлан экзаменым латин йылмелан ыштеныт, вара тудын тринити колледжыш кембриджский университетын пурымыжлан каласеныт. Тиде колледж ден 30 наре ий илышын кыл куча.

Колледж, чыла университет гай йосо жапым тунам илен. Тунам (1660 ийыште) Английышто кугыжаэлым тӧрлатеныт, Карл II чӱчкыдын университетлан тулымашым кучен шоген, шуко туныктышым шалатен Тринити-колледжыште чылажге 400 еҥ илен. Ты тӱшкашке студент-шамыч, тарзе-влак да 20 кӱчызӧ нунылан колледж тӧртык почеш подаянийым пуышаш ыле пуреныт. Тунемме процесс шӱкшӱ лийын. Ньютоным студент сайзер разрядыш шынденыт, нунын туннемашлан тӱлымашым нален огытыл. Кагазпогык-влак да шарналтымаштиде жап нерген шагал коден.

Тиде жапыште койышыжо пытартышлан пеҥгыдемден шанче кумыл.