Лӱммут

Википедий — эрыкан энциклопедий гыч материал

Йылмылончыш шанчыште лӱ́ммут — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.

  • Лӱммут чот, вочмык да лица дене вашталтеш.
  • Ойлончыште лӱммут чыла йыжыҥат лийын кертеш.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

Чонан да чондымо лӱммут-влак[тӧрлаташ]

Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — ӱдыр, рвезе, туныктышо, колызо, гармоньчо, йылмызе. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — ушкал, имне, кол, куэр, шопкер.

Чонан лӱммут-влак ныл вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. ава, Р. аван, Д. авалан, В. авам. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкыште каласалтыт: И. вуй, Р. вуйын, Д. вуйлан, В. выйым, М. вуйышто, Н. вуйышко, О. вуеш.

Собственный да нарицательный лӱммут-влак[тӧрлаташ]

Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: ер, газет, ял, эл, эҥер.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: Таир ер, "Ямде лий" газет, Учимсола, Марий Эл, Юл.

Собственный лӱммут-влак улыт:

  1. еҥын лӱмжӧ, ачалӱмжӧ, тукымлӱмжӧ: Сергей Григорьевич Чавайн, Шемер Микуш, Мичу, Кориш;
  2. вольык да янлык лӱм: Ошеч, Олач, Олас, Шемеч, Ошвуй;
  3. вершӧр лӱм: Россий, Урал, Элнет, Карман курык, Ялчык, Кичиер, Йошкар-Ола;
  4. газет, кнага, журнал лӱм: "Кугарня", "Ончыко", "Элнет", "Эреҥер", "Маска вынем";
  5. сӱрет, кинофильм, спектакль лӱм: "Онар", "Салика", "Морко сем";
  6. тӧнеж ден ыштыквер лӱм: Марий кугыжаныш университет;
  7. орден да медаль лӱм: "Сорла да чӧгыт" шӧртьӧ медаль;
  8. да моло тӱрлӧ лӱм.

Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: "Шӧртньӧ падыраш" повесть, "Пачемыш" журнал, "Морко мланде" газет, "Мӱкш отар" спектакль.

Лӱммутын чотше[тӧрлаташ]

Лӱммутын кок чотше уло: единственный да множественный. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: ял - ял-влак, урем - урем-шамыч, ава - авамыт, пасу - пасулаште.

Лӱммутын чотше гыч наста мыняр улмым пален налына. Единственный чот ик настам каласен пуа. Множественный чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын множественный чот сынжым ышташ -влак, -шамыч, -мыт, -ла супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым единственный чотыште веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:

  1. эмен лӱм: вӱд, шӧр, шӱр, лем, ӱй, мӱй;
  2. действий лӱм: лудмаш, тунеммаш, серымаш;
  3. пӱртӱс лӱм: лум, поран, теле, йӱр;
  4. металл лӱм: ший, шӧртньӧ, той, вулно.

Шотлымо чотмут почеш, тыгак шуко, шагал, ятыр, икмыняр шомак почеш шогышо лӱммут единственный чотыште возалтеш, мутлан: Урем дене кок еҥ кая. Погынымашке ятыр еҥ толын.

Нине, нуно олмештышмут почеш шогышо лӱммут множественный чотыште лиеш, мутлан: Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат. Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.

Лӱммутын лицаже[тӧрлаташ]

Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысе кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

Ед. ч. Мн. ч.
1. йолташем йолташна
2. йолташет йолташда
3. йолташыже йолташышт

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: мыйын кнагам, мемнан кнага.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: тыйын пӧртет, тендан пӧртда.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: тудын аваже, нунын авашт, колхозын пасужо, пешеҥгын лышташыже.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым мыйын, тыйын, тудын, мемнан, тендан, нунын олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: тыйын ачат - ачат, нунын пакчашт - пакчашт.

Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш[тӧрлаташ]

Лица Й, л, м, н, ҥ, р дене пытыше лӱммут Ш дене пытыше лӱммут Моло соҥйӱк дене пытыше лӱммут
Единственный чот
1. -ем (оҥ-ем) -ем (уш-ем) -ем (кид-ем)
2. -ет (оҥ-ет) -ет (уш-ет) -ет (кид-ет)
3. -же (-жо, -жӧ) (оҥ-жо) -ыже (-ыжо, -ыжӧ) (уш-ыжо) -ше (-шо, -шӧ) (кид-ше)
Множественный чот
1. -на (оҥ-на) -на (уш-на) -на (кид-на)
2. -да (оҥ-да) -да (уш-да) -да (кид-да)
3. -ышт (оҥ-ышт) -ышт (уш-ышт) -ышт (кид-ышт)
Лица Пералтышан йоҥйӱк дене пытыше лӱммут Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммут Шольо, эрге, чӱчӱ
Единственный чот
1. -м, -эм (ача-м, пасу-эм) -ем (корн-ем) шольы-м
2. -т, -эт (ача-т, пасу-эт) -ет (корн-ет) шольы-ч
3. -же, -жо, -жӧ (ача-же, пасу-жо) -же, -жо, -жӧ (корны-жо) шольы-жо
Множественный чот
1. -на (ача-на, пасу-на) -на (корны-на) шольы-на
2. -да (ача-да, пасу-да) -да (корны-да) шольы-да
3. -шт (ача-шт, пасу-шт) -шт (корны-шт) шольы-шт

Единственный чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:

  1. , — пералтышан а, е, э йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: ава-м, шокте-т, куэ-т.
  2. -эм, -эт — пералтышан моло йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: посто-эм, посто-эт, кӱтӱ-эм, кӱтӱ-эт, Вачи-эм, Вачи-эт.

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым единственный чотысе икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: корн-ем, корн-ет, имн-ет, печ-ет.

Единственный чотын кумшо лицаштыже да множественный чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк ы йӱкыш савырна: пече - печы-же, печы-на, печы-да, печы-шт.

Родо-тукымын ончыктышо южо лӱммут (шольо, чӱчӱ, чӱчӱньӧ, шешке, веҥе, оньо) единственный чотын кокымшо лицаштыже супиксым налеш, мутлан: эргы-ч, шольы-ч, чӱчӱ-ч, чӱчӱньы-ч, веҥы-ч, шешкы-ч, оньы-ч.

Лӱммутын ышталтмыже[тӧрлаташ]

Ик мутвожан лӱммутым тӱҥ лӱммут маныт, мутлан: ола, ял, пӧрт, вуй, кид.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:

  1. муттӱҥыш супиксым ешарыме дене: кӱтӱ - кӱтӱчӧ; пеледаш - пеледыш, пеледмаш; петыраш - петыртыш;
  2. мут-влакым ушымо дене: кугу+корнокугорно, изи+териздер;
  3. мут-влакым мужырын каласыме дене: ача, аваача-ава; шӱм, чоншӱм-чон.

Пытартыш кок йӧн дене йыгыр лӱммут-влак ышталтыт.

Супикс дене ышталтше лӱммут-влак[тӧрлаташ]

Ойлымаш ужаш Супикс Мутлан
лӱммут
глагол
лӱммут
-зе (-зо, -зӧ, -ызо)
-че (-чо, -чӧ)
пашазе, шӱвырзӧ, кутырызо, колызо
пашаче, гармоньчо, кӱтӱчӧ
глагол -маш, -ымаш
-ыш
-тыш
-ем
лудмаш, шинчымаш, погынымаш
модыш, лектыш, лӱдыктыш
ончалтыш, ешартыш, пӱтыртыш
корем, илем, йӱлем
лӱммут
палымут
наречий
-лык шинчалык, нерлык, поянлык, рвезылык, чолгалык, ончыкылык
лӱммут -ер (-эр) кожер, куэр (куэ гыч)

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

Йыгыр лӱммут-влак[тӧрлаташ]

Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым йыгыр лӱммут маныт, мутлан: кандывуй, кугырӱдывондо, иза-шольо, уш-акыл.

Мут-влакым ушымо дене лийше йыгыр лӱммут Мужыран йыгыр лӱммут
  1. Ик але кок ужашыжат тошто ыҥжым йомдарен але вашталтен: вӱдшор, изарня, кидвурго, кечыйол
  2. Шудым, пеледышым, поҥгым, вондерым, парням ончыктышо: арымшудо, кандывуй, пундыштӱҥвоҥго, поланвондо, кугыварня
  3. Термин семын кучылталтше да посна возымо годым ыҥжым вашталтыше: кугыеҥ, издер, урвоч
  4. Иге, лу, коля, шӱдыр, ушмен шомак дене лийше: маскаиге, пириге, сӧснаиге, шӱргылу, пасуголя, вӱдколя, шоктешӱдыр, йошкарушмен
ача-ава
туп-ваче
уржа-сорла
кид-йол
ӱй-торык
шӱм-чон
пырля возалтеш кореш гоч возалтеш

Негыз[тӧрлаташ]

  • Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.